هفته‌نامه فیل؛ شماره پانزدهم

هفته منتهی به جمعه ۳ مهر ۱۴۰۵

این هفته، جهان کتاب با یک پرسش تازه و البته قدیمی روبه‌رو شد: وقتی ماشین‌ها می‌توانند متن ادبی تولید کنند، مرز میان «نوشتن» و «تولید متن» کجاست؟ در فرانسه، یک رمان از فهرست جایزه گنکور کنار گذاشته شد؛ نه به دلیل کیفیت ادبی آن، بلکه پس از مطرح شدن اتهام استفاده نویسنده از هوش مصنوعی. هم‌زمان، آمازون محدودیت تازه‌ای برای انتشار کتاب در پلتفرم Kindle Direct Publishing وضع کرد؛ اقدامی که در بحث‌های صنعت نشر با مسئله افزایش تولید انبوه آثار دیجیتال و محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی پیوند خورده است.

در سوی دیگر، جایزه بوکر فهرست نهایی خود را اعلام کرد، یک کتابخانه تخصصی شکسپیر در لندن افتتاح شد، یک ناشر مستقل بریتانیایی از رشد چشمگیر فروش خود خبر داد و در کره جنوبی کتابفروشان کشور فهرست سالانه کتاب‌ها و نویسنده‌های منتخب خود را اعلام کردند.

در ایران نیز آغاز سال تحصیلی، انتشار شماره تازه مجلات ادبی و برگزاری برنامه‌های ادبی، بخشی از اخبار این هفته را شکل داد. در این شماره، علاوه بر خبرها، سعی می‌کنیم ببینیم این اتفاق‌های ظاهراً جدا از هم چه تصویری از وضعیت امروز کتاب و نشر به دست می‌دهند.

در ایران؛ ادبیات در آغاز پاییز

روز شعر و ادب فارسی؛ از شهریار تا برنامه‌های تازه ادبی

هفته‌ای که به سوم مهرماه ختم می‌شود، از نظر تقویم فرهنگی ایران با روز شعر و ادب فارسی همراه است؛ مناسبتی که هر سال به یاد محمدحسین شهریار برگزار می‌شود. امسال نیز برنامه‌های ادبی متعددی در روزهای پایانی شهریور و آغاز پاییز برگزار شد و بخشی از آنها به معرفی برنامه‌های «آینه‌دار دوران» و بزرگداشت استادان ادبیات اختصاص داشت.

یکی از برنامه‌های این دوره، معرفی برنامه‌های نکوداشت استادان خراسان و بخش هنری جایزه «آینه‌دار دوران» بود که در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد. چنین برنامه‌هایی نشان می‌دهد که مناسبت‌های تقویمی ادبی همچنان یکی از نقاط اتصال میان نهادهای فرهنگی، پژوهش ادبی و مخاطبان عمومی هستند.

در کنار این برنامه‌ها، هفته گذشته نیز مجموعه‌ای از نشست‌ها و جلسات کتاب‌خوانی در باشگاه‌های ادبی کشور برگزار شد؛ از بررسی «محاکمه» و «ابله» گرفته تا جلسات مربوط به داستان کوتاه و مثنوی. این برنامه‌ها هرچند در مقیاس کوچک برگزار می‌شوند، اما بخشی از جریان مداوم کتاب‌خوانی جمعی در ایران را تشکیل می‌دهند.

منبع: مجموعه رسانه‌ای صبا و باشگاه کتابخوانی ازتا

یک مجموعه تازه درباره ادبیات پایداری

در حوزه پژوهش ادبی نیز هفته گذشته از نخستین مجموعه کتاب‌های مرتبط با گرایش «ادبیات پایداری» رونمایی شد. این مجموعه در نشستی در حوزه هنری معرفی شد و برگزارکنندگان بر توسعه پژوهش‌های علمی، استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها و توجه به ابعاد تاریخی، فرهنگی و اجتماعی این حوزه تأکید کردند.

اهمیت این خبر برای فضای نشر دانشگاهی و پژوهشی بیشتر از جنبه خبری آن است: ادبیات پایداری در ایران طی دهه‌های گذشته حجم قابل توجهی از تولید ادبی و پژوهشی را به خود اختصاص داده، اما تبدیل این تولیدات به یک حوزه منسجم دانشگاهی، همچنان موضوع بحث و پژوهش است.

منبع: مجموعه رسانه‌ای صبا

پاییز با مجلات ادبی تازه آغاز شد

هم‌زمان با آغاز مهر، شماره ۱۹۳ ماهنامه «چوک» نیز منتشر شد. این شماره شامل بخش‌هایی درباره داستان کوتاه، ادبیات تطبیقی، سینما و ادبیات، ترجمه و معرفی چهره‌های ادبی است و پرونده‌ای درباره ناصرخسرو قبادیانی نیز در آن دیده می‌شود.

انتشار منظم مجلات ادبی، در زمانی که بخش قابل توجهی از گفت‌وگوی ادبی به شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های کوتاه‌عمر منتقل شده، همچنان اهمیت خود را دارد. مجله تخصصی، برخلاف جریان لحظه‌ای شبکه‌های اجتماعی، امکان شکل دادن به پرونده، مقاله و گفت‌وگوی طولانی‌تر را فراهم می‌کند؛ چیزی که برای حافظه ادبی و ثبت جریان‌های فکری اهمیت دارد.

منبع: طاقچه / ماهنامه ادبیات داستانی چوک

رمانی که از فهرست گنکور حذف شد

یکی از مهم‌ترین خبرهای ادبی هفته در فرانسه اتفاق افتاد. برگزارکنندگان جایزه معتبر گنکور اعلام کردند رمان C’était ça ou mourir نوشته Thélyson Orélien، نویسنده هائیتی ـ کانادایی، را از فهرست نامزدهای جایزه کنار گذاشته‌اند.

این تصمیم پس از مطرح شدن اتهام استفاده نویسنده از هوش مصنوعی در نگارش کتاب گرفته شد. اورلین این اتهام را رد کرده است و ناشران فرانسوی و کانادایی او نیز در روزهای پیش از تصمیم گنکور از نویسنده حمایت کرده بودند.

ماجرا البته فقط به یک رمان و یک جایزه محدود نمانده است. در گزارش‌های منتشرشده، مسئله دیگری نیز مطرح شده: چگونه می‌توان با اطمینان تشخیص داد که یک متن ادبی با هوش مصنوعی نوشته شده است؟ رویترز گزارش کرده که درباره قابلیت اتکای ابزارهای تشخیص متن تولیدشده توسط هوش مصنوعی میان کارشناسان تردیدهایی وجود دارد. در همین پرونده، اتهام‌های دیگری درباره شباهت یا سرقت ادبی نیز مطرح شده که نویسنده آنها را رد کرده است.

آکادمی گنکور اعلام کرده درباره جزئیات تصمیم خود تا زمان اعلام فهرست نهایی در ۶ اکتبر توضیح بیشتری ارائه نخواهد کرد.

این پرونده از این جهت مهم است که مسئله هوش مصنوعی را از سطح بحث‌های نظری درباره آینده نویسندگی وارد یکی از رسمی‌ترین سازوکارهای داوری ادبی کرده است. اکنون یک سؤال عملی پیش روی جوایز ادبی قرار گرفته: اگر استفاده از هوش مصنوعی در یک اثر ممنوع یا مسئله‌ساز باشد، معیار اثبات آن چه خواهد بود؟

این پرسش هنوز پاسخ قطعی ندارد؛ و همین، ماجرای گنکور را به یکی از مهم‌ترین پرونده‌های ادبی سال ۲۰۲۶ تبدیل کرده است.

منبع: رویترز

مسئله فقط «هوش مصنوعی» نیست

آنچه این پرونده را پیچیده‌تر می‌کند این است که استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، تولید متن و حتی اتهام سرقت ادبی در فضای نشر امروز بیش از گذشته به هم نزدیک شده‌اند. اگر یک ناشر یا جایزه ادبی نتواند صرفاً با اتکا به ابزارهای تشخیص خودکار درباره منشأ یک متن تصمیم بگیرد، ناچار است مجموعه‌ای از شواهد دیگر را نیز بررسی کند.

از سوی دیگر، این ماجرا نشان می‌دهد که مسئله هوش مصنوعی دیگر فقط به آینده کتاب مربوط نیست؛ اکنون بخشی از فرایند داوری، اعتبارسنجی و حتی سرنوشت یک کتاب منتشرشده است.

و شاید به همین دلیل باشد که خبر گنکور را باید در کنار اتفاق دیگری که همین هفته در صنعت نشر رخ داد خواند: آمازون تعداد کتاب‌هایی را که ناشران و نویسندگان می‌توانند از طریق KDP منتشر کنند، کاهش داده است.

از ۱۰ عنوان در هفته به ۲ عنوان برای هر قالب

از ۲۱ سپتامبر، آمازون محدودیت تازه‌ای برای سرویس Kindle Direct Publishing (KDP) اعمال کرده است. بر اساس این تغییر، کاربران KDP می‌توانند در هر هفته حداکثر دو عنوان جدید در هر قالب منتشر کنند؛ یعنی برای کتاب الکترونیکی، paperback و hardcover محدودیت جداگانه‌ای وجود دارد.

پیش از این سقف انتشار برای هر کاربر ۱۰ عنوان در هفته بود. کتاب‌هایی که پیش‌تر در سیستم منتشر شده‌اند تحت تأثیر این محدودیت قرار نمی‌گیرند.

آمازون علت این تصمیم را به‌طور مشخص «مقابله با کتاب‌های تولیدشده با هوش مصنوعی» اعلام نکرده است. سخنگوی شرکت گفته آمازون به‌طور مداوم سیاست‌ها و سازوکارهای حفاظتی خود را با توجه به تغییرات فناوری و صنعت نشر بازبینی می‌کند. با این حال، در انجمن کاربران KDP بحث درباره ارتباط این تصمیم با افزایش انتشار کتاب‌های تولیدشده با هوش مصنوعی بسیار پررنگ بوده است.

به این ترتیب، در فاصله چند روز دو اتفاق مهم در دو نقطه متفاوت زنجیره نشر رخ داده است: در فرانسه، یک جایزه ادبی با اتهام استفاده از AI در یک رمان مواجه شده و در پلتفرم انتشار خودکار آمازون، سقف تولید و انتشار کتاب پایین آمده است.

این دو اتفاق الزاماً علت مشترکی ندارند؛ اما کنار هم قرار گرفتن آنها نشان می‌دهد که صنعت کتاب در حال ورود به مرحله‌ای است که در آن مسئله فقط تولید متن با هوش مصنوعی نیست؛ مسئله ظرفیت بازار برای جذب و ارزیابی این حجم از متن نیز هست.

منبع: The Bookseller

فهرست نهایی جایزه بوکر اعلام شد

جایزه بوکر ۲۰۲۶ نیز در این هفته وارد مرحله نهایی شد. شش رمان به فهرست نهایی راه پیدا کرده‌اند:

• The End of Everything نوشته M. John Harrison
• The Disappearers نوشته Marlon James
• Black Bag نوشته Luke Kennard
• May We Feed the King نوشته Rebecca Perry
• The Things We Never Say نوشته Elizabeth Strout
• John of John نوشته Douglas Stuart

در این فهرست، سه نویسنده برای نخستین بار به مرحله نهایی بوکر رسیده‌اند و May We Feed the King تنها رمان اول یک نویسنده در میان شش اثر نهایی است. مارلون جیمز و داگلاس استوارت نیز پیش‌تر برنده بوکر شده‌اند.

فهرست نهایی از نظر موضوع و فرم نیز دامنه نسبتاً گسترده‌ای دارد؛ از رمان تاریخی و ادبی گرفته تا داستان‌های speculative و روایت‌هایی با فضای دانشگاهی و معاصر. برنده جایزه در ۹ نوامبر معرفی خواهد شد و جایزه نقدی آن ۵۰ هزار پوند است.

منبع: Publishers Weekly

کتابفروشی؛ هنوز هم چیزی بیشتر از محل فروش کتاب

کتابفروشی‌ها به‌عنوان «قلب اجتماعی» محله

در کنفرانس سالانه انجمن کتابفروشان بریتانیا که ۲۱ سپتامبر برگزار شد، بخش مهمی از گفت‌وگوها به این پرسش اختصاص داشت که کتابفروشی در شرایط اقتصادی و اجتماعی امروز چه نقشی می‌تواند داشته باشد. در این نشست، از کتابفروشان خواسته شد راه‌های تازه‌ای برای تبدیل کتابفروشی به یک فضای فرهنگی و اجتماعی در محله پیدا کنند؛ فضایی که فقط برای خرید کتاب مورد استفاده قرار نگیرد.

این نگاه با روندی که در سال‌های اخیر در کتابفروشی‌های مستقل بریتانیا دیده می‌شود، هم‌خوان است: برگزاری نشست، باشگاه کتاب، کافه، برنامه‌های خانوادگی و رویدادهای ادبی به بخشی از مدل فعالیت بسیاری از کتابفروشی‌ها تبدیل شده است.

بحث جالب‌تر اینجاست که چنین فعالیت‌هایی لزوماً به معنای فاصله گرفتن از «کتابفروشی» نیستند. برعکس، کتاب همچنان محور اصلی است؛ اما برای حفظ مخاطب، کتابفروشی باید بتواند تجربه‌ای فراهم کند که فروشگاه آنلاین به‌سادگی جایگزین آن نشود.

منبع: The Bookseller

دو کتابفروشی مشهور کالیفرنیا صاحب جدید پیدا کردند

در همین هفته، خبر دیگری از دنیای کتابفروشی‌های مستقل آمریکا منتشر شد. خانواده رابرت هافمن قرار است مالکیت دو کتابفروشی شناخته‌شده جنوب کالیفرنیا، Vroman’s در پاسادنا و Book Soup در وست هالیوود، را از مالک پیشین آنها، جوئل شلدون، بر عهده بگیرد.

این دو فروشگاه از نام‌های قدیمی کتابفروشی مستقل در منطقه لس‌آنجلس هستند و انتقال مالکیت آنها نمونه‌ای از مسئله‌ای است که بسیاری از کتابفروشی‌های مستقل با آن روبه‌رو هستند: چگونه می‌توان یک کسب‌وکار فرهنگی را از یک نسل به نسل بعد منتقل کرد، بدون آنکه هویت و ارتباطش با جامعه محلی از بین برود.

منبع: Publishers Weekly

یک ناشر کوچک و یک عدد بزرگ

رشد ۸۶ درصدی فروش Salt Publishing

یکی از خبرهای جالب این هفته از سوی Salt Publishing، ناشر مستقل بریتانیایی، منتشر شد. این ناشر اعلام کرده فروشش در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۸۶ درصد افزایش داشته است.

مدیر این مجموعه، رشد فروش را به چند تغییر در استراتژی ناشر نسبت داده است: جذب نویسندگان باکیفیت‌تر، افزایش توجه به پیشنهادهایی که از سوی ایجنت‌های ادبی می‌رسند و تمرکز دقیق‌تر بر کتاب‌هایی که مخاطب مشخصی دارند.

این خبر را می‌توان در کنار بحث کتابفروشی‌های مستقل خواند. در بازاری که تولید و عرضه کتاب هر روز گسترده‌تر می‌شود، یکی از مسائل اصلی ناشر کوچک فقط تولید کتاب نیست؛ بلکه پیدا کردن کتاب مناسب برای مخاطب مناسب است.

نکته مهم این است که رشد Salt را نباید به‌عنوان الگویی قطعی برای همه ناشران مستقل تلقی کرد. اما اعداد اعلام‌شده نشان می‌دهد حتی در بازار رقابتی امروز، تمرکز بر انتخاب فهرست و شناخت مخاطب می‌تواند در عملکرد یک ناشر کوچک نقش داشته باشد.

منبع: The Bookseller

کتابخانه و آرشیو ۶۰۰۰ جلدی زیر سقف گلوب

در لندن، مرکز پژوهشی و مجموعه تازه‌ای زیر مجموعه Shakespeare’s Globe افتتاح شده است که یک کتابخانه و آرشیو تخصصی شکسپیر را در خود جای می‌دهد.

این مجموعه حدود ۶۰۰۰ کتاب دارد و به گفته برگزارکنندگان، تنها کتابخانه تخصصی عمومی شکسپیر در لندن به شمار می‌رود. مرکز جدید در کنار کتاب‌ها، امکان دسترسی پژوهشگران و علاقه‌مندان به مجموعه‌ای از منابع مرتبط با شکسپیر و تاریخ اجرای آثار او را فراهم می‌کند.

اهمیت چنین مرکزی فقط در تعداد کتاب‌های آن نیست. بخش مهمی از میراث ادبی در کتاب‌های چاپ‌شده، نسخه‌های قدیمی، اسناد، یادداشت‌ها و تاریخچه خوانده شدن و اجرا شدن آثار باقی می‌ماند. کتابخانه‌های تخصصی در واقع بخشی از حافظه مادی ادبیات هستند.

در دوره‌ای که بخش بزرگی از متن‌ها به شکل دیجیتال در دسترس است، ایجاد یک مرکز فیزیکی برای نگهداری و مطالعه چنین مجموعه‌ای یادآور این نکته است که دسترسی دیجیتال با حفظ میراث کتاب یکی نیست.

منبع: The Bookseller

شش شاعر از پنج ناشر برای جایزه ۲۰۲۶

فهرست نهایی جایزه شعر PEN Heaney Prize 2026 نیز این هفته اعلام شد. شش مجموعه شعر از پنج ناشر به مرحله نهایی رسیده‌اند:

• Egrets, While War نوشته Tishani Doshi
• Mer de Glace نوشته Małgorzata Lebda، با ترجمه Mira Rosenthal
• Dwelling نوشته Máighréad Medbh
• plastic نوشته Matthew Rice
• Pain Songs نوشته Daniel Sluman
• October نوشته Nur Turkmani

این جایزه به شعرهایی اختصاص دارد که به تأثیر رویدادهای فرهنگی و سیاسی بر وضعیت و روابط انسانی می‌پردازند. در میان آثار فهرست امسال، موضوع‌هایی مانند جنگ، زوال طبیعت، زبان و حافظه، کار، بدن و روابط انسانی دیده می‌شود.

برنده جایزه اول دسامبر در لیدز معرفی خواهد شد. حضور یک مجموعه ترجمه‌شده از لهستانی و تنوع ناشران این فهرست نیز نشان می‌دهد که شعر معاصر انگلیسی‌زبان و ترجمه شعر همچنان در کنار یکدیگر در فضای جوایز ادبی حضور دارند.

منبع: The Bookseller

«کفش‌های کتاب صوتی»؛ تجربه‌ای عجیب از آینده نشر

یکی از عجیب‌ترین خبرهای این هفته از بریتانیا رسید. Pan Macmillan با همکاری Spotify و برند کفش HYPHNT محصولی را معرفی کرده که آن را «نخستین کفش کتاب صوتی جهان» می‌نامند.

این محصول بخشی از تلاش صنعت نشر برای پیدا کردن شکل‌های تازه‌ای از ارتباط با مخاطب است و نشان می‌دهد کتاب صوتی دیگر صرفاً نسخه صوتی یک کتاب چاپی نیست؛ بلکه می‌تواند بهانه‌ای برای طراحی محصولات و تجربه‌های جدید پیرامون شنیدن محتوا باشد.

البته چنین پروژه‌ای را نباید با تحول اصلی بازار کتاب صوتی یکی دانست. اهمیت این خبر بیشتر در جنبه نمادین آن است: صنعت نشر در حال آزمایش راه‌هایی برای آوردن داستان و کتاب به موقعیت‌هایی است که تا چند سال پیش ارتباط چندانی با مطالعه نداشتند.

این روند، از یک سو مرز میان کتاب و دیگر صنایع فرهنگی را کم‌رنگ می‌کند و از سوی دیگر این پرسش را پیش می‌کشد که در آینده، محصول کتاب دقیقاً کجا تمام می‌شود و تجربه کتاب از کجا آغاز می‌شود؟

منبع: The Bookseller

«مادربزرگ گرافالو» و بازگشت کتاب تصویری به صدر جدول

Gruffalo Granny نوشته Julia Donaldson با تصویرگری Axel Scheffler برای دومین هفته متوالی در صدر جدول کتاب‌های بریتانیا قرار گرفت.

این کتاب سومین اثر در جهان داستانی «گرافالو» است و فروش هفته نخست آن رکوردی قابل توجه برای یک کتاب تصویری ثبت کرده بود. بر اساس داده‌های NielsenIQ BookScan، تنها ۲۴ کتاب تصویری از زمان آغاز ثبت این جدول در سال ۱۹۹۸ توانسته‌اند به رتبه نخست جدول رسمی ۵۰ کتاب پرفروش بریتانیا برسند.

موفقیت این کتاب یادآور نقش مهم مجموعه‌های شناخته‌شده در بازار کودک است؛ جایی که شخصیت‌های آشنا می‌توانند هم به فروش نسخه‌های تازه کمک کنند و هم مخاطبان خردسال را با کتاب تصویری پیوند دهند.

منبع: The Bookseller

از صفحه نمایش به قفسه کتاب

در خبری دیگر، Netflix و British Library وارد همکاری تازه‌ای شده‌اند تا مخاطبان سریال‌ها و فیلم‌های اقتباسی را به سمت کتاب‌هایی که این آثار بر اساس آنها ساخته شده‌اند هدایت کنند.

این همکاری شامل برنامه‌های فرهنگی و کمک مالی به کتابخانه است و هدف اعلام‌شده آن، کمک به مخاطبان برای پیدا کردن و خواندن آثار ادبی پشت اقتباس‌های سینمایی و تلویزیونی است.

این اتفاق از منظر صنعت کتاب جالب است، زیرا اقتباس معمولاً در جهت مخالف تصور می‌شود: کتاب به فیلم یا سریال تبدیل می‌شود و مخاطب از کتاب به صفحه نمایش می‌رود. اما همکاری‌هایی از این دست مسیر معکوس را نیز تقویت می‌کنند؛ یعنی تماشای یک اثر می‌تواند نقطه شروع بازگشت مخاطب به کتاب باشد.

در بازاری که ناشران به دنبال راه‌های تازه برای دیده شدن کتاب هستند، اقتباس‌های تصویری می‌توانند عملاً به یکی از دروازه‌های ورود مخاطبان جدید به ادبیات تبدیل شوند.

منبع: The Bookseller

• انتشار کتاب با نسخه مناسب افراد دارای نارساخوانی: Bloomsbury اعلام کرده برای نخستین بار یک نسخه مناسب افراد دارای نارساخوانی را هم‌زمان با انتشار تجاری کتاب Letters to Our Sons منتشر می‌کند؛ اقدامی که به مسئله دسترسی‌پذیری در نشر مربوط می‌شود.
• یک ناشر مستقل تازه در بریتانیا: گروهی از مدیران پیشین DK Learning، ناشر مستقلی با نام Echo Bloom Books راه‌اندازی کرده‌اند که تمرکز آن بر منابع آموزشی مبتنی بر پژوهش برای دوره‌های مختلف تحصیلی است.
• یک ناشر مستقل دیگر در حال تغییر مسیر: Salt Publishing علاوه بر اعلام رشد فروش، گفته است که تمرکز بیشتری بر آثار نویسندگانی با نماینده ادبی و کتاب‌هایی با مخاطب مشخص پیدا کرده است.
• کتابفروشی و بحران اقتصادی: انجمن کتابفروشان بریتانیا در کنفرانس سالانه خود موضوع هزینه‌های فعالیت، نقش اجتماعی کتابفروشی‌ها و راه‌های حفظ حضور آنها در مراکز شهری را بررسی کرد.

اگر خبرهای این هفته را کنار هم بگذاریم، چند اتفاق ظاهراً بی‌ارتباط یک تصویر مشترک می‌سازند.

در یک سوی ماجرا، هوش مصنوعی امکان تولید سریع و گسترده متن را افزایش داده و هم‌زمان جایزه‌ای مانند گنکور را با پرسش دشوار تشخیص منشأ یک اثر روبه‌رو کرده است. آمازون نیز محدودیت انتشار در KDP را کاهش داده؛ در حالی که ناشران و پلتفرم‌های دیجیتال با حجم روزافزون محتوا مواجه‌اند.

در سوی دیگر، اتفاق‌هایی قرار دارند که دقیقاً برعکس این روند عمل می‌کنند: کتابخانه شکسپیر در حال ساختن یک آرشیو فیزیکی برای پژوهش است؛ کتابفروشی‌های مستقل تلاش می‌کنند به فضای اجتماعی محله تبدیل شوند؛ و یک ناشر کوچک از تمرکز بیشتر بر نویسنده و مخاطب مشخص به‌عنوان بخشی از استراتژی خود سخن می‌گوید.

حتی «کفش کتاب صوتی» نیز در همین چارچوب قابل فهم است. صنعت نشر فقط دنبال راهی برای تولید بیشتر نیست؛ دنبال راه‌هایی برای حضور بیشتر کتاب در زندگی روزمره نیز هست.

شاید یکی از پرسش‌های اصلی آینده نشر همین باشد: در جهانی که تولید یک متن روزبه‌روز آسان‌تر می‌شود، ارزش کتاب بیش از پیش به چیزهایی وابسته خواهد شد که تولید انبوهشان دشوارتر است؛ انتخاب، اعتبار، و رابطه واقعی با مخاطب.

و اینجاست که خبر گنکور، محدودیت تازه KDP، رشد یک ناشر کوچک و تلاش کتابفروشی‌ها برای تبدیل شدن به فضای اجتماعی، در یک نقطه به هم می‌رسند.

در آستانه نمایشگاه فرانکفورت؛ کتاب‌ها در صف ترجمه

نمایشگاه فرانکفورت و فصل تازه بازار حقوق نشر

با نزدیک شدن به نمایشگاه بین‌المللی کتاب فرانکفورت، بازار خریدوفروش حقوق ترجمه دوباره به یکی از موضوعات اصلی صنعت نشر تبدیل شده است. در روزهای پایانی شهریور، تعدادی از نمایندگان ادبی و ناشران بین‌المللی فهرست کتاب‌هایی را که قرار است در فرانکفورت برای ناشران دیگر کشورها عرضه کنند، معرفی کرده‌اند.

این فهرست‌ها فقط مجموعه‌ای از کتاب‌های تازه نیستند؛ آنها تصویری از موضوع‌هایی هستند که ناشران و نمایندگان ادبی تصور می‌کنند قابلیت عبور از مرزهای زبانی را دارند. رمان‌های ادبی، زندگی‌نامه‌ها، آثار غیرداستانی و کتاب‌هایی درباره مسائل اجتماعی و فرهنگی در میان این آثار دیده می‌شوند.

نمایشگاه فرانکفورت امسال نیز در حالی برگزار می‌شود که مسئله حقوق ترجمه و فروش بین‌المللی کتاب برای ناشران مستقل اهمیت بیشتری پیدا کرده است. برای ناشری که بازار داخلی محدودی دارد، فروش حقوق یک اثر به ناشر خارجی می‌تواند راهی برای گسترش عمر اقتصادی کتاب باشد.

منبع: Publishing Perspectives

ناشر مستقل تازه‌ای از دل یک تعطیلی متولد شد

Echo Bloom Books؛ شروع دوباره مدیران سابق DK Learning

دو مدیر سابق بخش آموزشی DK Learning این هفته از راه‌اندازی یک ناشر مستقل تازه با نام Echo Bloom Books خبر دادند. این ناشر قرار است بر تولید منابع آموزشی مبتنی بر پژوهش و دارای طراحی بصری برای دوره‌های مختلف آموزشی تمرکز کند.

راه‌اندازی این مجموعه از این جهت جالب است که بخشی از تیم آن پس از تعطیلی فعالیت‌های پیشین DK Learning تصمیم گرفته‌اند تجربه خود را در قالب یک ناشر مستقل ادامه دهند.

در سال‌هایی که صنعت نشر آموزشی با تغییر سریع فناوری، کتاب‌های دیجیتال و ابزارهای هوش مصنوعی روبه‌روست، تأکید این ناشر جدید بر منابع «پژوهش‌محور» نشان می‌دهد که هنوز برای محتوای آموزشی تولیدشده توسط تیم‌های تخصصی و ویراستاری‌شده بازار مشخصی وجود دارد.

منبع: The Bookseller

یک پایان شغلی پس از ۲۶ سال

پیتر لی از Batsford Books جدا می‌شود

Peter Lee، مدیر فروش انتشارات Batsford Books، پس از ۲۶ سال فعالیت در این سمت اعلام کرده است که در پایان نوامبر ۲۰۲۶ از این جایگاه کناره‌گیری خواهد کرد.

چنین خبرهایی شاید در مقایسه با جوایز ادبی و انتشار کتاب‌های تازه چندان خبرساز نباشند، اما برای صنعت نشر اهمیت دیگری دارند. بسیاری از مناسبات میان ناشران، کتابفروشان و توزیع‌کنندگان در طول سال‌ها از طریق افرادی شکل می‌گیرد که شناخت عمیقی از بازار و شبکه فروش پیدا کرده‌اند.

در صنعت کتاب، که بخشی از دانش آن همچنان بر رابطه، تجربه و شناخت کتابفروشی‌ها استوار است، تغییر نسل مدیران می‌تواند بخشی از تغییرات تدریجی اما مهم این صنعت باشد.

منبع: The Bookseller

یک جایزه ادبی دیگر، یک پرسش درباره هوش مصنوعی

کانادا: ناشران در خط مقدم تشخیص استفاده از AI؟

در کانادا نیز هم‌زمان با ماجرای گنکور، بحث استفاده از هوش مصنوعی در آثار ادبی بالا گرفته است. مدیران چند جایزه ادبی مهم کانادا در گفت‌وگویی درباره این مسئله تأکید کرده‌اند که ناشران، به دلیل ارتباط مستقیم با نویسندگان و فرایند تولید کتاب، در موقعیت مناسبی برای بررسی اصالت اثر قرار دارند.

این دیدگاه با یک نکته مهم همراه است: ابزارهای خودکار تشخیص متن تولیدشده توسط هوش مصنوعی به‌تنهایی نمی‌توانند معیار قطعی و قابل اتکایی برای اثبات نویسنده یک متن باشند.

در نتیجه، بحث به تدریج از «آیا می‌توان AI را از روی متن تشخیص داد؟» به پرسش دیگری منتقل می‌شود: مسئولیت بررسی فرایند تولید اثر بر عهده چه کسی است؟ نویسنده، ناشر، داور جایزه یا ترکیبی از همه آنها؟

اتفاق‌های این هفته در فرانسه و کانادا نشان می‌دهند که صنعت ادبی هنوز پاسخ مشترکی برای این پرسش پیدا نکرده است.

منبع: Canadian Press

یک جایزه ادبی برای نویسندگان کودک و نوجوان گران‌تر شد

افزایش جایزه NSK Neustadt به ۵۰ هزار دلار

جایزه NSK Neustadt Prize for Children’s and Young Adult Literature که هر دو سال یک‌بار به یک نویسنده یا نویسنده ـ تصویرگر زنده برای دستاوردهای ادبی او در حوزه کودک و نوجوان اهدا می‌شود، از دوره آینده مبلغ خود را افزایش داده است.

مبلغ جایزه که پیش‌تر ۳۵ هزار دلار بود، اکنون به ۵۰ هزار دلار رسیده است. این جایزه از سال ۲۰۰۳ برگزار می‌شود و در دوره‌های مختلف نویسندگان و تصویرگران شناخته‌شده ادبیات کودک و نوجوان را مورد توجه قرار داده است.

افزایش جایزه در زمانی اتفاق می‌افتد که ادبیات کودک و نوجوان بیش از گذشته با بازارهای جهانی، اقتباس‌های تصویری و رسانه‌های دیجیتال در ارتباط است.

منبع: Access Newswire

چند کتاب تازه که در پاییز بیشتر درباره‌شان خواهیم شنید

The Disappearers؛ رمان تازه مارلون جیمز

رمان تازه Marlon James، نویسنده برنده جایزه بوکر، یکی از کتاب‌های مورد توجه فصل پاییز است و اکنون در فهرست نهایی جایزه بوکر ۲۰۲۶ نیز قرار گرفته است. The Disappearers داستانی درباره ناپدیدشدن، جست‌وجو و مرز میان واقعیت و روایت است و از مهم‌ترین عناوین ادبی فصل پاییز محسوب می‌شود.

Exit Party؛ اثر تازه امیلی سنت جان مندل

Emily St. John Mandel، نویسنده Station Eleven، با رمان تازه Exit Party به فصل پاییز نشر بازگشته است. حضور آثار مندل در فهرست کتاب‌های مورد انتظار پاییز نشان می‌دهد که همچنان یکی از نویسندگان مهم ادبیات داستانی معاصر آمریکا در میان مخاطبان جهانی است.

Will and Attention؛ درباره توجه در عصر حواس‌پرتی

در حوزه غیرداستانی نیز Meghan O’Gieblyn با Will and Attention به مسئله توجه، اراده و رابطه انسان با فناوری می‌پردازد؛ موضوعی که با بحث‌های این هفته درباره هوش مصنوعی و تولید محتوا بی‌ارتباط نیست.

این کتاب‌ها تنها بخشی از موج انتشار آثار تازه پاییز هستند؛ فصلی که معمولاً یکی از مهم‌ترین دوره‌های انتشار کتاب در بازارهای انگلیسی‌زبان به شمار می‌رود.

منبع: The New Yorker / Lit Hub

یک نکته از بازار کتاب کودک

«گرافالو گرنی» همچنان در صدر

موفقیت Gruffalo Granny نوشته Julia Donaldson با تصویرگری Axel Scheffler همچنان ادامه دارد و این کتاب برای دومین هفته متوالی در صدر جدول کتاب‌های بریتانیا قرار گرفته است.

موفقیت چنین کتاب‌هایی نشان می‌دهد که در بازار کتاب کودک، شخصیت‌های شناخته‌شده هنوز قدرت زیادی برای بازگرداندن مخاطب به کتابفروشی دارند. مجموعه‌هایی که کودکان و والدین از قبل با آنها آشنا هستند، می‌توانند در برابر حجم عظیم سرگرمی‌های دیجیتال، یک مزیت مهم داشته باشند: رابطه‌ای که از یک کتاب به کتاب بعدی منتقل می‌شود.

منبع: The Bookseller

و اما سؤال اصلی این هفته

اگر تولید کتاب آسان شود، ارزش کتاب کجا می‌ماند؟

شاید مهم‌ترین نکته‌ای که از خبرهای این هفته می‌توان بیرون کشید، نه خود هوش مصنوعی است و نه حتی تصمیم گنکور یا آمازون. مسئله عمیق‌تر از اینهاست.

برای قرن‌ها، تولید کتاب دشوار بود. نوشتن، ویرایش، حروفچینی، چاپ، توزیع و عرضه هرکدام زمان و هزینه می‌بردند. همین دشواری، به شکل طبیعی نوعی فیلتر نیز ایجاد می‌کرد. همه نوشته‌ها به کتاب تبدیل نمی‌شدند و همه کتاب‌ها هم به بازار راه پیدا نمی‌کردند.

فناوری دیجیتال بخش بزرگی از این فیلتر را کنار زد. انتشار الکترونیکی، چاپ بر اساس تقاضا و خودانتشاری باعث شدند انتشار کتاب بسیار ساده‌تر شود. هوش مصنوعی اکنون یک مرحله دیگر را نیز تغییر داده است: خودِ تولید متن می‌تواند بسیار سریع‌تر و ارزان‌تر شود.

اما خبرهای این هفته نشان می‌دهند که مشکل بعدی تازه آغاز شده است: وقتی تولید افزایش پیدا می‌کند، انتخاب اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

گنکور باید درباره اعتبار یک اثر تصمیم بگیرد. آمازون باید با سیل کتاب‌های منتشرشده مواجه شود. ناشر کوچک باید فهرستش را دقیق‌تر انتخاب کند. کتابفروشی باید راهی برای ایجاد رابطه با مخاطب پیدا کند. کتابخانه تخصصی باید از میان انبوه منابع، چیزهایی را حفظ کند که برای آینده اهمیت دارند.

به همین دلیل، شاید آینده صنعت کتاب کمتر به این وابسته باشد که چه کسی می‌تواند بیشتر تولید کند و بیشتر به این وابسته شود که چه کسی می‌تواند بهتر انتخاب کند، اعتبار ایجاد کند و اعتماد مخاطب را به دست آورد.

در چنین شرایطی، کتابفروشی، ناشر، ویراستار، منتقد، کتابخانه و حتی جایزه ادبی دوباره اهمیت پیدا می‌کنند؛ نه به‌عنوان موانع تولید، بلکه به‌عنوان نهادهایی که میان انبوه متن‌ها و یک کتاب قابل خواندن واسطه می‌شوند.

پایان شماره پانزدهم

هفته منتهی به سوم مهرماه، هفته‌ای بود که در آن چند خبر متفاوت یک سؤال مشترک را پیش کشیدند: در دوره‌ای که تولید محتوا آسان‌تر از همیشه شده، چه چیزی یک اثر را به «کتاب» تبدیل می‌کند؟

پاسخ این سؤال هنوز روشن نیست. اما اتفاق‌های این هفته نشان می‌دهند که صنعت نشر در حال بازتعریف نقش‌های قدیمی خود است؛ از ناشر و کتابفروش گرفته تا داور جایزه، کتابخانه و حتی خود نویسنده.

شاید در سال‌های آینده، کمیابی دیگر در «متن» نباشد. متن فراوان خواهد بود. آنچه کمیاب‌تر می‌شود، توجه، اعتماد و انتخاب درست است.

و شاید همین سه چیز، در نهایت، ارزشمندترین چیزهایی باشند که کتاب هنوز می‌تواند به ما بدهد.

هفته‌نامه فیل
هفته منتهی به جمعه ۳ مهر ۱۴۰۵