هفتهنامه فیل؛ شماره سیزدهم
- علی صاحب الزمانی
- بدون نظر
- مطالعه: 5-10 دقیقه
هفته منتهی به ۲۰ شهریور ۱۴۰۵
در هفتهای که گذشت، خبر درگذشت جواد مجابی، نویسنده، شاعر، منتقد و هنرمند چندوجهی ایرانی، فضای فرهنگی ایران را تحت تأثیر قرار داد. در کنار این خبر، در حوزه کتاب و ادبیات ایران از بازنگری گسترده کتابهای درسی، تمدید مهلت ارسال آثار به جایزه کتاب سال و برگزاری برنامههایی برای پیوند بیشتر کتاب با سینما و کتابفروشیها خبر رسید. در خارج از ایران نیز جوایز ادبی، کتابهای تازه و تحولات مهم در جهان ادبیات، بخشی از اخبار این هفته را شکل دادند.
به یاد نویسنده و منتقد فقید؛ جواد مجابی
جواد مجابی، نویسنده، شاعر، منتقد هنری، روزنامهنگار و نقاش، روز شنبه ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ در ۸۶سالگی درگذشت. مجابی از چهرههای مهم و چندوجهی فرهنگ معاصر ایران بود؛ نویسندهای که فعالیت ادبی و هنری خود را به یک قالب محدود نکرد و در طول بیش از نیم قرن، در شعر، داستان، طنز، نقد هنری و ادبی، روزنامهنگاری و نقاشی حضور داشت.
مجابی در سال ۱۳۱۸ در قزوین به دنیا آمد و از دهه ۱۳۴۰ به بعد، به یکی از چهرههای فعال فضای ادبی و هنری ایران تبدیل شد. بخش مهمی از آثار او به طنز و نگاه انتقادی به جامعه و زندگی روزمره اختصاص دارد؛ اما کارنامهاش بسیار گستردهتر از این حوزه است و داستان، شعر، پژوهش درباره هنر و ادبیات و نوشتههای انتقادی را نیز دربرمیگیرد.
آنچه مجابی را از بسیاری از نویسندگان همنسلش متمایز میکرد، همین حرکت مداوم میان ادبیات و هنرهای تجسمی بود. او هم درباره ادبیات و هنر مینوشت و هم خود در مقام هنرمند فعالیت میکرد. از این منظر، مجابی را میتوان یکی از نمونههای کمترشده روشنفکر چندرسانهای در فرهنگ معاصر ایران دانست؛ کسی که ادبیات را جدا از دیگر شکلهای بیان هنری نمیدید.
درگذشت او فقط پایان زندگی یک نویسنده نیست؛ پایان بخشی از یک سنت فرهنگی نیز هست که در آن نویسنده میتوانست همزمان شاعر، داستاننویس، منتقد، روزنامهنگار و هنرمند باشد و درباره فرهنگ زمانه خود موضع بگیرد. میراث مجابی را باید در مجموعه گسترده آثارش و در چند دهه حضور فعال او در فضای فرهنگی ایران جستوجو کرد.
شش کتاب برای شش فیلم مهم تاریخ سینمای ایران
در هفته گذشته خبر برگزاری مراسم رونمایی از مجموعهای ششجلدی درباره شش فیلم شاخص سینمای ایران منتشر شد؛ مجموعهای که در نقطه اتصال سینما، کتاب و نقد قرار میگیرد. این شش کتاب به خوانش و بررسی فیلمهایی اختصاص دارند که هر یک بخشی از تاریخ سینمای ایران را نمایندگی میکنند.
در این مجموعه فیلمهای «دایره مینا» ساخته داریوش مهرجویی، «آرامش در حضور دیگران» ساخته ناصر تقوایی، «سوتهدلان» ساخته علی حاتمی، «رگبار» ساخته بهرام بیضایی، «کندو» ساخته فریدون گله و «تنگنا» ساخته امیر نادری بررسی شدهاند.
اهمیت چنین مجموعهای فقط در انتشار چند کتاب درباره چند فیلم قدیمی خلاصه نمیشود. سینمای ایران در بسیاری از موارد با حافظهای شفاهی و پراکنده درباره فیلمها و فیلمسازان خود روبهرو است و انتشار کتابهای تحلیلی میتواند به ثبت و انتقال این حافظه کمک کند. تبدیل فیلم به موضوع پژوهش مکتوب، امکان بازخوانی دوباره آثار را برای نسلهایی فراهم میکند که شاید فیلم را دیده باشند اما با زمینه تاریخی و فرهنگی تولید آن آشنا نباشند.
مراسم رونمایی این مجموعه قرار است روز یکشنبه ۲۲ شهریور در موزه سینما برگزار شود.
۹۵۰ عنوان کتاب درسی در مسیر بازنگری و بازنویسی
یکی از خبرهای مهم حوزه کتاب در این هفته، اعلام برنامه وزارت آموزشوپرورش برای بازنگری و بازنویسی بیش از ۹۵۰ عنوان کتاب درسی در ۱۲ پایه تحصیلی بود. بر اساس این خبر، فرایند بازنگری قرار است با استفاده از تجربه و دانش معلمان انجام شود.
اگر این طرح بهصورت جدی و کارشناسی دنبال شود، میتواند یکی از بزرگترین پروژههای بازنگری محتوای کتاب درسی در سالهای اخیر باشد. کتاب درسی برای میلیونها دانشآموز، نخستین و گاه مهمترین مواجهه نظاممند با کتاب و متن آموزشی است؛ بنابراین تغییر در محتوای آن صرفاً یک مسئله آموزشی نیست و مستقیماً با فرهنگ مطالعه، شیوه فکر کردن و رابطه نسل جدید با دانش مکتوب ارتباط دارد.
با این حال، اهمیت اصلی این پروژه در کیفیت اجرای آن خواهد بود. بازنویسی تعداد زیادی کتاب، بهتنهایی به معنای بهتر شدن آنها نیست؛ مسئله اساسی این است که چه کسانی در تدوین محتوای جدید نقش خواهند داشت، چه مقدار از تجربه معلمان و متخصصان هر رشته استفاده خواهد شد و آیا کتابهای تازه میتوانند از قالبهای حفظمحور فاصله بگیرند یا نه.
مهلت جایزه کتاب سال تمدید شد
مهلت ارسال آثار به چهلوچهارمین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران تا ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ تمدید شد. این تمدید فرصت بیشتری در اختیار ناشران و پدیدآورندگان قرار میدهد تا آثار خود را برای بررسی به دبیرخانه جایزه ارسال کنند.
جایزه کتاب سال همچنان یکی از مهمترین رویدادهای رسمی ارزیابی کتاب در ایران است و گستردگی موضوعی آن، از ادبیات و علوم انسانی تا علوم و دیگر حوزههای تخصصی، تصویری کلی از وضعیت تولید کتاب در کشور ارائه میدهد. تمدید مهلت ارسال آثار همچنین میتواند باعث شود بخشی از کتابهایی که به دلیل محدودیت زمانی از چرخه اولیه جا ماندهاند، وارد فرایند داوری شوند.
تبدیل کتابفروشیها از فروشگاه به یک نهاد فرهنگی
در تبریز نیز طرحی با عنوان «کتابیار» در حال اجراست که با مشارکت کتابفروشیهای شهر شکل گرفته است. بر اساس گزارش منتشرشده، ثبتنام کتابفروشیها برای حضور در این طرح از چهاردهم تا نوزدهم شهریور انجام شده و ۱۷ کتابفروشی در آن مشارکت دارند.
چنین طرحهایی از این جهت اهمیت دارند که کتابفروشی را صرفاً محل عرضه کالا نمیبینند. کتابفروشی، اگر بتواند با برنامههای فرهنگی، معرفی کتاب، ارتباط با مدارس و مراکز آموزشی و حمایت شهری پیوند بخورد، میتواند بخشی از زیرساخت فرهنگی یک شهر باشد.
البته موفقیت چنین طرحهایی در نهایت به جزئیات اجرایی آنها بستگی دارد: اینکه چه حمایتی از کتابفروشیها صورت میگیرد، مخاطب چگونه با طرح ارتباط برقرار میکند و آیا این برنامه میتواند به افزایش مراجعه واقعی مردم به کتابفروشیها منجر شود یا نه. اما اصل تلاش برای ایجاد ارتباط میان مدیریت شهری، کتابفروشی و جامعه کتابخوان، اتفاقی است که ارزش دنبال کردن دارد.
چند خبر کوتاه از جهان کتاب
- جوایز ادبی نخستوزیر استرالیا: رمان A Piece of Red Cloth نوشته لئونی نورینگتون و مریکییاو گانامبار-استابس، با مشارکت حاملان دانش یولنگو، جایزه داستان این دوره را دریافت کرد. این اثر بر پایه تاریخ شفاهی مردم یولنگو و در پیوند با تاریخ برخورد آنان با بازرگانان ماکاساری و استعمار هلندی شکل گرفته است.
- کتابهای تازه پاییز: فصل پاییز ۲۰۲۶ با انتشار مجموعهای از رمانها و آثار غیرداستانی تازه همراه شده است؛ از جمله آثار تازه امیلی سنت جان مندل، کیت اتکینسون، باربارا کینگزالور و ییون لی که در فهرست کتابهای مورد انتظار فصل قرار گرفتهاند.
- بلومزبری در آستانه تغییر مدیریتی: نایجل نیوتن، مدیرعامل قدیمی انتشارات بلومزبری که از بنیانگذاران این شرکت و از چهرههای مؤثر در تبدیل آن به یکی از ناشران بزرگ بریتانیا بود، قرار است بهتدریج از سمت اجرایی خود کنار برود و تا سال ۲۰۳۱ در مقام رئیس اجرایی فعالیت کند.
در شماره بعد، سراغ چند رویداد و کتاب مهم دیگر در جهان ادبیات میرویم و در پایان نیز نگاهی خواهیم داشت به تازههای نشر و کتابهایی که در هفته گذشته بیشتر مورد توجه قرار گرفتهاند.
پتر ناداش؛ بدرود با یکی از بزرگترین رماننویسان اروپای معاصر
هفته گذشته پتر ناداش، نویسنده برجسته مجارستانی، در ۸۳سالگی درگذشت. ناداش از مهمترین رماننویسان اروپای مرکزی در نیمه دوم قرن بیستم بود؛ نویسندهای که تاریخ پرآشوب مجارستان و اروپا را نه از زاویه روایتهای رسمی، بلکه از خلال حافظه، بدن، روابط شخصی و زندگی درونی انسانها بازسازی میکرد.
ناداش در سال ۱۹۴۲ در بوداپست به دنیا آمد و تجربه جنگ جهانی دوم، هولوکاست و حکومت کمونیستی مجارستان بر نگاه او به تاریخ و انسان تأثیر عمیقی گذاشت. پیش از آنکه بهطور تماموقت به ادبیات روی بیاورد، بهعنوان روزنامهنگار و عکاس فعالیت میکرد و بعدها بخش بزرگی از زندگی خود را در انزوایی نسبی در روستایی در غرب مجارستان گذراند.
دو اثر مشهور او، کتاب خاطرات (A Book of Memories) و رمان عظیم داستانهای موازی (Parallel Stories)، از نمونههای شاخص رمان اروپایی معاصر به شمار میروند. ناداش در این آثار به جای آنکه تاریخ را در قالب مجموعهای از وقایع بزرگ روایت کند، نشان میدهد که تاریخ چگونه وارد زندگی خصوصی انسانها میشود و در حافظه، میل، ترس و روابط آنها باقی میماند.
مرگ ناداش بار دیگر توجهها را به نسلی از نویسندگان اروپای شرقی جلب کرده است که تجربه قرن بیستم را از درون زندگی فردی روایت کردند. آثار او برای خوانندهای که به رمانهای بزرگ، پیچیده و تاریخمحور علاقه دارد، همچنان یکی از مهمترین نمونههای ادبیات اروپای معاصر است.
کتاب تازه پتر ناداش پس از مرگش منتشر میشود
همزمان با خبر درگذشت ناداش، ناشر او اعلام کرده است که کتاب تازهای از این نویسنده با عنوان Most az egyszer، به معنای تقریبی «این یک بار»، در پایان سپتامبر منتشر خواهد شد. این اثر یکی از آخرین نوشتههای ناداش است و نویسنده پیش از مرگ، متن و حتی طرح جلد آن را تأیید کرده بود.
این کتاب حالوهوایی متفاوت با یک رمان کلاسیک دارد و در آن ناداش درباره موضوعاتی که نمیخواهد دربارهشان سخن بگوید مینویسد؛ اما همین امتناع به نقطه شروعی برای سخن گفتن درباره اروپا، سرمایهداری، دموکراسی و آینده سیاره تبدیل میشود. انتشار چنین اثری تنها چند هفته پس از مرگ نویسنده، آن را به یکی از مهمترین کتابهای ادبی پاییز امسال تبدیل کرده است.
«یک تکه پارچه سرخ» برنده جایزه ادبی نخستوزیر استرالیا شد
جایزه ادبی نخستوزیر استرالیا در سال ۲۰۲۶ در بخش داستان به رمان A Piece of Red Cloth رسید؛ اثری مشترک از لئونی نورینگتون و مِرکییَوی گانامبار-استابس با مشارکت حاملان دانش و روایت شفاهی مردم یولنگو.
داستان رمان در سرزمین آرنهم در قرن هفدهم میگذرد و به ارتباط میان مردم یولنگو و بازرگانان ماکاساری و سپس پیامدهای ورود استعمار هلند میپردازد. اهمیت اثر فقط در موضوع تاریخی آن نیست؛ کتاب نمونهای از همکاری میان نویسندگان بومی و غیربومی است که تلاش میکند تاریخ و حافظه یک جامعه را از مسیر روایت ادبی به مخاطبان گستردهتری منتقل کند.
این جایزه با مبلغ ۸۰ هزار دلار استرالیا برای برنده بخش داستان همراه بود و در مجموع، جوایز ادبی نخستوزیر استرالیا امسال ۶۰۰ هزار دلار استرالیا میان برگزیدگان بخشهای مختلف توزیع کردند.
از تاریخ شفاهی تا رمان؛ وقتی ادبیات حافظه را ثبت میکند
یکی از نکات جالب درباره جایزه امسال استرالیا، توجه دوباره به مرز میان ادبیات و حافظه تاریخی است. «یک تکه پارچه سرخ» فقط یک داستان تاریخی درباره گذشته نیست؛ بخشی از ارزش آن در تلاش برای تبدیل روایتهای شفاهی و دانش فرهنگی یک جامعه به اثری مکتوب است.
این مسئله برای ادبیات معاصر اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ زیرا بسیاری از جوامع، بهخصوص جوامعی که تاریخشان در روایتهای رسمی کمتر ثبت شده، بخش بزرگی از حافظه خود را از طریق قصهها، آوازها، خاطرات خانوادگی و روایت شفاهی حفظ کردهاند. ادبیات میتواند در چنین شرایطی نه جایگزین تاریخنگاری، بلکه شکل دیگری از حفظ و انتقال حافظه باشد.
جشنواره بینالمللی ادبی لویو آغاز شد
جشنواره بینالمللی ادبی لویو در اوکراین نیز از ۱۰ تا ۱۳ سپتامبر برگزار میشود. این دوره از جشنواره با عنوان «مسئولیت ادبیات» بیش از ۳۰۰ برنامه را در هشت محور موضوعی دربرمیگیرد و در کنار نشستها و برنامههای ادبی، نمایشگاه کتاب نیز برگزار میشود.
برگزاری چنین جشنوارهای در کشوری که همچنان درگیر جنگ است، به خودی خود معنایی فراتر از یک رویداد فرهنگی دارد. ادبیات در اینجا فقط موضوع گفتوگو درباره کتابها نیست؛ تبدیل به راهی برای ثبت تجربه جنگ، حفظ زبان و فرهنگ و ارتباط میان نویسندگان و خوانندگان شده است.
جشنواره امسال در چندین مرکز فرهنگی شهر لویو برگزار میشود و ناشران و نویسندگان داخلی و خارجی نیز در آن حضور دارند.
نمایشگاه کتاب هنری دوسلدورف؛ وقتی خودِ کتاب به یک اثر هنری تبدیل میشود
نمایشگاه Between Books از ۱۱ تا ۱۳ سپتامبر در سالن هنر دوسلدورف برگزار میشود؛ رویدادی که به کتابهای هنری، نشر مستقل، زینها، مجلات و پروژههای مستقل نشر اختصاص دارد.
در این نمایشگاه حدود ۹۰ ناشر، هنرمند و مجموعه مستقل حضور دارند و در کنار عرضه آثار، کارگاهها، سخنرانیها و نشستهایی درباره کتاب هنری و شیوههای مستقل انتشار برگزار میشود. این نوع رویدادها یادآوری میکنند که کتاب فقط یک حامل متن نیست؛ طراحی، کاغذ، چاپ، تصویر و حتی شیوه صحافی نیز میتوانند بخشی از تجربه خواندن باشند.
برای کتابفروشها و مجموعهداران نیز نمایشگاههایی از این جنس اهمیت ویژهای دارند، زیرا بخشی از فرهنگ کتاب را نمایندگی میکنند که در بازار عمومی نشر کمتر دیده میشود: کتاب بهعنوان یک شیء فرهنگی و هنری مستقل.
جشنواره ادبی جایپور به آمریکای شمالی میرود
جشنواره ادبی جایپور در این روزها تور آمریکای شمالی خود را آغاز کرده است. نخستین ایستگاه این تور، کارولینای شمالی است و پس از آن برنامههایی در لسآنجلس، سیاتل، کلرادو، نیویورک و چند شهر دیگر برگزار خواهد شد.
گسترش جشنواره جایپور در خارج از هند، نمونهای از روندی گستردهتر در جهان ادبیات است: جشنوارههای ادبی دیگر فقط رویدادهای محلی نیستند و تلاش میکنند نویسندگان و فرهنگهای ادبی مختلف را به مخاطبان جهانی معرفی کنند. برنامههای این دوره نیز ترکیبی از ادبیات، هنر، ایدهها و گفتوگوهای فرهنگی را دربرمیگیرد.
چند کتاب تازه که این روزها مورد توجهاند
فصل پاییز در بازار کتاب انگلیسیزبان معمولاً با موج تازهای از انتشار کتابهای مهم همراه است و امسال نیز فهرست متنوعی از رمانها و آثار غیرداستانی تازه منتشر شده یا در راه است.
- The Disappearers ـ مارلون جیمز: رمانی حجیم و چندلایه که در جامائیکای سال ۱۹۸۸ میگذرد و به خشونت، هویت و پیامدهای اجتماعی یک حمله علیه گروهی از مردان همجنسگرا میپردازد.
- Exit Party ـ امیلی سنت جان مندل: رمانی در فضایی آخرالزمانی که فروپاشی نظم سیاسی و اجتماعی در کالیفرنیای آینده را با داستانی معمایی و غریب ترکیب میکند.
- Crossing the Wine-Dark Sea ـ امیلی ویلسون: مجموعهای از جستارها درباره ادبیات کلاسیک و ترجمه که نویسنده و مترجم مشهور ترجمههای اودیسه و ایلیاد در آن درباره تجربه ترجمه و خواندن ادبیات باستانی تأمل میکند.
- Mazywood ـ تاناناریو دیو: اثری در قلمرو وحشت و ادبیات گوتیک که به زخمهای نسلی و گذشته هالیوود میپردازد.
فهرست کتابهای مهم پاییز امسال البته بسیار گستردهتر از این چند عنوان است؛ اما همین انتخاب کوتاه نشان میدهد که بازار ادبیات داستانی همچنان میان رمانهای تاریخی، آثار آخرالزمانی، ادبیات ژانری و بازخوانی کلاسیکها در حرکت است.
بیست عنوان تازه از مرکز اسناد انقلاب اسلامی
مرکز اسناد انقلاب اسلامی قرار است در روزهای آینده از ۲۰ عنوان کتاب تازه رونمایی کند. این آثار در حوزههای مختلف تاریخی و پژوهشی منتشر شدهاند و مراسم رونمایی آنها روز یکشنبه ۲۲ شهریور در سالن اجتماعات مرکز اسناد انقلاب اسلامی برگزار خواهد شد.
انتشار مجموعههای اسنادی و پژوهشی از این دست، جدا از محتوای ایدئولوژیک یا موضوعی هر اثر، از منظر ثبت تاریخ معاصر اهمیت دارد. بخش قابل توجهی از تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در اسناد، خاطرات، مصاحبهها و روایتهای پراکنده باقی مانده است و انتشار منظم آنها میتواند دسترسی پژوهشگران و علاقهمندان را به منابع مکتوب آسانتر کند.
کتاب در شهر؛ نمایشگاه کتاب کردستان و مسئله اقتصاد نشر
نمایشگاه کتاب کردستان نیز در روزهای اخیر با استقبال مخاطبان روبهرو شده است. مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی کردستان، میزان خرید مردم و استقبال از نمایشگاه را نشانهای از جایگاه همچنان مهم کتاب در میان مردم استان دانسته و بر ضرورت استفاده از چنین رویدادهایی برای تقویت اقتصاد نشر و معرفی نویسندگان و ناشران بومی تأکید کرده است.
نمایشگاههای استانی اگرچه معمولاً در سایه نمایشگاههای بزرگتر و شناختهشده کشور قرار میگیرند، اما برای ناشران محلی و کتابفروشیهایی که در طول سال با بازار محدودتری روبهرو هستند، میتوانند اهمیت اقتصادی و فرهنگی قابل توجهی داشته باشند. مسئله مهم این است که این رویدادها چگونه میتوانند از یک فروش چندروزه فراتر بروند و به ارتباط پایدار میان ناشر، کتابفروش و خواننده منجر شوند.
یک سریال تازه برای معرفی کتابهای دانشگاهی
انجمن مطبوعات دانشگاهی آمریکا و PBS Books یک مجموعه ویدیویی یکساله با عنوان Uncovered راهاندازی کردهاند که قرار است هر ماه نویسندگان و کتابهای تازه منتشرشده توسط ناشران دانشگاهی را معرفی کند.
در هر قسمت، یک موضوع محوری انتخاب میشود و در کنار یک نویسنده اصلی، حدود دوازده کتاب مرتبط نیز به مخاطبان معرفی خواهند شد. نخستین قسمت این مجموعه در ۱۵ سپتامبر منتشر میشود و هدف آن افزایش دیدهشدن کتابهای دانشگاهی در میان مخاطبانی است که لزوماً خواننده دائمی انتشارات دانشگاهی نیستند.
این ابتکار از یک جهت قابل توجه است: بخش مهمی از کتابهای علوم انسانی و اجتماعی در جهان توسط انتشارات دانشگاهی منتشر میشوند، اما این کتابها معمولاً در مقایسه با رمانها و آثار عامهپسند کمتر دیده میشوند. تبدیل معرفی آنها به یک برنامه رسانهای میتواند فاصله میان پژوهش دانشگاهی و مخاطب عمومی را کمتر کند.
ناشر مستقل تازهای برای صداهای کمتر شنیدهشده
یک انتشارات مستقل بینالمللی تازه با نام High Line Publishing Studio در لندن و نیویورک آغاز به کار کرده است. این مجموعه به مدیریت الیور مالکوم و با حمایت گروهی از سرمایهگذاران حوزه نشر، رسانه و فعالیتهای فرهنگی شکل گرفته و هدف خود را انتشار آثار و معرفی صداهایی اعلام کرده است که ممکن است در ساختار معمول بازار نشر کمتر دیده شوند.
راهاندازی چنین ناشری در شرایطی که بازار کتاب در بسیاری از کشورها به سمت مجموعههای بزرگتر و ادغامشده حرکت میکند، نشان میدهد که هنوز برای ناشرانی که میخواهند روی انتخابهای متفاوت و نویسندگان کمتر شناختهشده تمرکز کنند، امکان فعالیت وجود دارد.
البته موفقیت این مدل در نهایت به یک مسئله قدیمی در صنعت نشر بستگی دارد: اینکه ناشر تا چه اندازه میتواند میان ریسک ادبی و ضرورت اقتصادی تعادل برقرار کند. کشف صدای تازه بدون داشتن امکان توزیع و معرفی مناسب، بهتنهایی کافی نیست.
وقتی کتاب دوباره به سینما برمیگردد
فیلم تازه A24 درباره آنتونی بوردین نیز در روزهای اخیر توجه دوبارهای به کتاب مشهور او، Kitchen Confidential، ایجاد کرده است. این فیلم مستقیماً اقتباسی وفادارانه از کتاب نیست، اما انتشار و نمایش آن باعث شده علاقه به خاطرات بوردین و دیگر آثار او دوباره افزایش پیدا کند.
این اتفاق نمونهای از رابطه رفتوبرگشتی میان کتاب و سینماست. گاهی یک اقتباس سینمایی باعث فروش بیشتر کتاب میشود و گاهی خود کتاب سالها بعد دوباره به منبع الهام یک فیلم تبدیل میشود. در هر دو حالت، سینما میتواند کتابی را که از چرخه توجه عمومی خارج شده، دوباره به ویترین کتابفروشیها برگرداند.
یک کتاب برای خواندن: «عبور از دریای شرابیرنگ»
در میان کتابهای غیرداستانی تازهای که این روزها مورد توجه قرار گرفتهاند، Crossing the Wine-Dark Sea: Journeys Through Ancient Literature نوشته امیلی ویلسون جایگاه جالبی دارد.
ویلسون که با ترجمههای تازه و بحثبرانگیز خود از اودیسه و ایلیاد به یکی از شناختهشدهترین مترجمان ادبیات کلاسیک تبدیل شده، در این کتاب سراغ تجربه خواندن و ترجمه ادبیات یونان باستان میرود. موضوع کتاب فقط کلاسیکها نیست؛ مسئله اصلی این است که چگونه میتوان متون بسیار قدیمی را به زبان و ذهن خواننده امروز منتقل کرد.
برای خواننده فارسیزبان نیز این بحث آشناست. هر بار که اثری از ادبیات کلاسیک فارسی با ترجمهای تازه یا ویرایشی جدید منتشر میشود، در واقع همان پرسش تکرار میشود: چگونه میتوان متنی متعلق به جهان دیگری را بدون از دست دادن روح آن، به مخاطب امروز رساند؟
تازههای نشر جهان
فهرست انتشارهای سپتامبر امسال همچنان پر از آثار داستانی و غیرداستانی متنوع است. در میان آنها چند عنوان بیش از دیگران مورد توجه قرار گرفتهاند:
- The Disappearers نوشته مارلون جیمز: رمانی بزرگ و چندلایه که در جامائیکای دهه ۱۹۸۰ میگذرد و به هویت، خشونت، میل و زخمهای نسلی میپردازد.
- Crossing the Wine-Dark Sea نوشته امیلی ویلسون: مجموعهای از جستارها درباره ادبیات کلاسیک، ترجمه و تجربه مواجهه دوباره با متون یونان باستان.
- Agrippa نوشته رابرت هریس: رمانی تاریخی که بار دیگر توانایی هریس در تبدیل وقایع تاریخی به داستانی پرکشش را به نمایش میگذارد.
- The Distance Between Our Names نوشته پل ریشتر: پژوهشی درباره تاریخ کمتر شناختهشده مهاجرت ژاپنیها به آمریکا و سیاستهایی که زندگی آنان را تحت تأثیر قرار داد.
کتابها در آستانه پاییز
فصل پاییز معمولاً یکی از مهمترین فصلهای انتشار کتاب در بازارهای بزرگ جهان است. ناشران در این دوره بخش قابل توجهی از عناوین مهم سال را منتشر میکنند؛ کتابهایی که از ماهها قبل برای آنها برنامهریزی شده و بسیاری از آنها با هدف حضور در فهرستهای جایزههای ادبی و فصل خرید پایان سال وارد بازار میشوند.
فهرست امسال نیز ترکیبی از رمانهای ادبی، داستانهای ژانری، آثار تاریخی، زندگینامهها و کتابهای مربوط به ادبیات کلاسیک را دربرمیگیرد. در چنین شرایطی، رقابت فقط بر سر انتشار کتاب نیست؛ دیدهشدن کتاب به همان اندازه اهمیت پیدا کرده است.
در یک نگاه؛ شماره سیزدهم هفتهنامه فیل
شماره سیزدهم هفتهنامه فیل با یاد جواد مجابی آغاز شد؛ نویسنده و منتقدی که بیش از نیم قرن از زندگی فرهنگی خود را میان ادبیات، هنر و نقد گذراند. در ادامه، از کتابهایی گفتیم که قرار است درباره شش فیلم مهم سینمای ایران منتشر شوند، از بازنگری صدها عنوان کتاب درسی خبر گرفتیم و به تلاشهایی برای تقویت کتابفروشیها و اقتصاد نشر در شهرهای مختلف پرداختیم.
در جهان نیز کتاب همچنان در شکلهای مختلف به حیات خود ادامه میدهد: از جایزه ادبی استرالیا که یک روایت مبتنی بر تاریخ شفاهی مردم یولنگو را برجسته کرد، تا جشنوارههای ادبی، انتشارات مستقل، کتابهای دانشگاهی و آثار تازهای که برای فصل پاییز منتشر میشوند.
شاید وجه مشترک همه این خبرها یک چیز باشد: کتاب هنوز فقط یک محصول نیست. گاهی حافظه یک جامعه را حفظ میکند، گاهی فیلمی را دوباره به یاد ما میآورد، گاهی صدایی را که کمتر شنیده شده به مخاطب میرساند و گاهی سالها بعد از نوشتهشدن، دوباره پرسشی قدیمی را پیش روی خواننده میگذارد.
هفتهنامه فیل در شماره سیزدهم، با یاد جواد مجابی، به همین جهان متنوع کتاب و فرهنگ نگاه کرد.
هفتهنامه فیل ـ شماره سیزدهم
هفته منتهی به ۲۰ شهریور ۱۴۰۵