کتاب چهار صندوق اثر بهرام بیضایی

معرفی کتاب چهار صندوق

چهار صندوق یکی از نمایشنامه‌های شناخته‌شده بهرام بیضایی است؛ نمایشی دوپرده‌ای که در سال ۱۳۴۶ نوشته شد و از همان ابتدا با زبانی نمادین به مسئله قدرت، ترس و رابطه میان گروه‌های مختلف جامعه پرداخت. بیضایی در این نمایش، به جای روایت مستقیم یک رویداد سیاسی یا اجتماعی، جامعه‌ای نمادین می‌سازد که شخصیت‌های آن با رنگ‌های زرد، سبز، سرخ و سیاه از یکدیگر متمایز می‌شوند.

ماجرا از جایی آغاز می‌شود که این چهار گروه برای مقابله با خطری که احساس می‌کنند، به فکر ساختن یک مترسک می‌افتند و آن را هرچه بیشتر مجهز می‌کنند. اما ابزاری که برای محافظت ساخته شده، به تدریج از اختیار سازندگانش خارج می‌شود. به این ترتیب، نمایشنامه از یک موقعیت ظاهراً ساده به تمثیلی درباره سازوکار شکل‌گیری و گسترش قدرت تبدیل می‌شود.

«چهار صندوق» از نخستین نمایشنامه‌های بیضایی است که در سال ۱۳۴۶ در جنگ دفترهای زمانه منتشر شد و بعدها به صورت کتاب مستقل نیز انتشار یافت. این اثر به دلیل زبان نمادین و مضمون انتقادی‌اش، در میان نمایشنامه‌های اجتماعی و سیاسی بیضایی جایگاه ویژه‌ای دارد.

خلاصه کتاب چهار صندوق

چهار شخصیت نمایشنامه که با رنگ‌های زرد، سبز، سرخ و سیاه شناخته می‌شوند، در برابر خطری مشترک احساس ناامنی می‌کنند. آنها برای دفاع از خود تصمیم می‌گیرند موجودی بسازند که بتواند از آنان محافظت کند: مترسک.

مترسک به تدریج از یک وسیله دفاعی ساده فراتر می‌رود و قدرت بیشتری پیدا می‌کند. چهار گروهی که در ابتدا برای حفظ امنیت خود با یکدیگر همکاری کرده بودند، در ادامه با پیامد تصمیم خود روبه‌رو می‌شوند. مترسک که قرار بود در خدمت آنها باشد، به عاملی برای کنترل و جدایی آنان تبدیل می‌شود و هر یک را در صندوقی جداگانه قرار می‌دهد.

از اینجا، عنوان نمایشنامه معنای روشن‌تری پیدا می‌کند: چهار صندوق فقط عناصر صحنه نیستند، بلکه تصویری از جدایی گروه‌هایی هستند که در ابتدا در برابر یک خطر مشترک کنار هم قرار گرفته بودند. همین ساختار باعث می‌شود نمایشنامه را بتوان در سطحی فراتر از داستان ظاهری آن، به عنوان تمثیلی درباره قدرت، ترس، انزوا و استبداد خواند.

مشخصات کتاب چهار صندوق

در یک نگاه

راهنمای مطالعه

«چهار صندوق» از نظر حجم، نمایشنامه‌ای کوتاه و نسبتاً سریع‌خوان است، اما بخش مهمی از معنای آن در نمادها و رابطه میان شخصیت‌ها شکل می‌گیرد. بنابراین بهتر است هنگام خواندن، فقط به ماجرای مترسک و چهار شخصیت توجه نکنید و به تغییر رابطه میان آنها نیز دقت داشته باشید.

این کتاب مناسب شماست اگر…

• به نمایشنامه‌های نمادین و اجتماعی علاقه دارید.
• نمایشنامه‌هایی با مضمون قدرت و مناسبات اجتماعی را دنبال می‌کنید.
• از آثار بهرام بیضایی، به‌خصوص نمایشنامه‌های تمثیلی او، لذت می‌برید.
• به متن‌های کوتاه اما چندلایه علاقه دارید که امکان چند نوع خوانش را فراهم می‌کنند.
• می‌خواهید یکی از نمایشنامه‌های مهم بیضایی در دهه ۱۳۴۰ را بخوانید.

درباره نویسنده

بهرام بیضایی نمایشنامه‌نویس، فیلم‌ساز، فیلمنامه‌نویس و پژوهشگر ایرانی است. آثار او بخش مهمی از تئاتر و سینمای مدرن ایران را شکل داده‌اند و در آنها می‌توان علاقه او به اسطوره، تاریخ، روایت‌های کهن، زبان و مسائل اجتماعی را دید.

بیضایی در نمایشنامه‌هایی مانند چوب‌به‌دست‌های ورزیل، آی بی‌کلاه، آی باکلاه، مرگ یزدگرد و چهار صندوق از شیوه‌های گوناگون برای طرح مسائل اجتماعی و قدرت استفاده کرده است. «چهار صندوق» از آثاری است که این دغدغه را به شکلی کاملاً نمادین و فشرده دنبال می‌کند.

کتاب‌های مشابه

چند نکته درباره کتاب چهار صندوق

چهار صندوق چه نوع اثری است؟

«چهار صندوق» یک نمایشنامه دوپرده‌ای و نمادین از بهرام بیضایی است که در سال ۱۳۴۶ نوشته شده است.

مترسک در نمایشنامه چهار صندوق نماد چیست؟

مترسک در ساختار نمایشنامه از یک ابزار دفاعی فراتر می‌رود و به نمادی از قدرتی تبدیل می‌شود که به تدریج بر سازندگان خود مسلط می‌شود. همین تغییر، محور اصلی بخش مهمی از معنای تمثیلی نمایشنامه را شکل می‌دهد.

چرا چهار شخصیت نمایشنامه با رنگ‌های مختلف شناخته می‌شوند؟

رنگ‌های زرد، سبز، سرخ و سیاه برای متمایز کردن چهار شخصیت و گروه اجتماعی مورد نظر نمایشنامه به کار رفته‌اند. این شیوه شخصیت‌پردازی به بیضایی امکان می‌دهد به جای تمرکز بر افراد مشخص، رابطه میان گروه‌های اجتماعی و قدرت را در قالبی نمادین بررسی کند.