کتاب نقش بازار و بازاری ها در انقلاب ایران اثر محمد عتیق پور

معرفی کتاب نقش بازار و بازاری‌ها در انقلاب ایران

نقش بازار و بازاری‌ها در انقلاب ایران نوشته محمد عتیق‌پور به بررسی جایگاه بازار و گروه‌های اجتماعی و اقتصادی وابسته به آن در تحولات سیاسی ایران می‌پردازد. کتاب در سال‌های نزدیک به انقلاب ۱۳۵۷ نوشته شده و موضوع آن را باید در فضای سیاسی و اقتصادی همان دوره خواند؛ دوره‌ای که نقش بازار سنتی، اصناف و شبکه‌های تجاری در تحولات سیاسی ایران موضوع بحث‌های گسترده‌ای بود.

محور کتاب رابطه میان بازار، ساختار اقتصادی و تحولات سیاسی است. عتیق‌پور تلاش می‌کند نشان دهد که بازار صرفاً یک فضای تجاری نبوده، بلکه به‌واسطه شبکه‌های صنفی، ارتباطات اجتماعی و توان اقتصادی خود، در تحولات سیاسی نیز حضور داشته است.

اهمیت کتاب امروز تا حدی در همین نگاه تاریخی است: این اثر به دوره‌ای تعلق دارد که فاصله چندانی با انقلاب ایران نداشت و بنابراین می‌توان آن را در کنار پژوهش‌های بعدی درباره بازار و انقلاب مطالعه کرد. فهرست‌های کتاب‌شناختی نیز اثر را با تاریخ ۱۳۵۸ و حجم ۱۳۵ صفحه ثبت کرده‌اند.

خلاصه کتاب نقش بازار و بازاری‌ها در انقلاب ایران

کتاب رابطه بازار با تحولات سیاسی ایران را از زاویه اقتصادی و اجتماعی دنبال می‌کند. بازار سنتی در ایران فقط مجموعه‌ای از محل‌های کسب نبود؛ اصناف، روابط میان تجار و پیشه‌وران، پیوندهای صنفی و ارتباط با دیگر نهادهای اجتماعی، شبکه‌ای ایجاد می‌کردند که در شرایط سیاسی خاص می‌توانست به نیرویی سازمان‌یافته تبدیل شود.

یکی از موضوعات مهم در بررسی نقش بازار، رابطه آن با روحانیت و نهادهای مذهبی است. در تاریخ معاصر ایران، بازار و روحانیت در مقاطع مختلف در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و این ارتباط در جریان مشروطه، نهضت ملی شدن صنعت نفت و سپس تحولات دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.

کتاب همچنین از زاویه اقتصادی به بازار نگاه می‌کند. یکی از نکات مهم درباره بازار سنتی، استقلال نسبی شبکه‌های صنفی و تجاری از ساختارهای رسمی دولت و وجود روابط مبتنی بر اعتماد و ارتباطات صنفی است. همین ویژگی‌ها در دوره‌های بحران سیاسی می‌توانست امکان هماهنگی میان بخش‌هایی از بازار را افزایش دهد.

در سال‌های منتهی به انقلاب ۱۳۵۷، فشارهای اقتصادی و سیاست‌های دولت نسبت به بازار نیز بر رابطه این دو تأثیر گذاشت. پژوهش‌های تاریخی بعدی به عواملی مانند سیاست‌های نوسازی، گسترش بخش صنعتی، افزایش واردات، کنترل قیمت‌ها و برخورد دولت با برخی کسبه و تجار اشاره کرده‌اند. در همین دوره، بخش‌هایی از بازار به مخالفان حکومت پهلوی نزدیک شدند.

یکی دیگر از موضوعات قابل توجه، توان اقتصادی بازار برای پشتیبانی از فعالیت‌های سیاسی است. بازار علاوه بر امکان تعطیلی و اعتصاب، از شبکه‌های ارتباطی و مالی برخوردار بود که می‌توانست در شرایط سیاسی خاص مورد استفاده قرار گیرد. درباره سال‌های ۱۳۵۷ نیز منابع تاریخی به تعطیلی بازارهای مهم کشور و نقش اصناف و بازاریان در اعتراضات اشاره کرده‌اند.

از این منظر، «نقش بازار و بازاری‌ها در انقلاب ایران» را می‌توان تلاشی برای بررسی یکی از نیروهای اجتماعی مؤثر در تحولات سیاسی ایران دانست؛ نیرویی که موقعیت آن فقط از میزان سرمایه اقتصادی ناشی نمی‌شد، بلکه شبکه‌های صنفی، اجتماعی و مذهبی نیز در قدرت اجتماعی آن نقش داشتند.

البته باید توجه داشت که نقش بازار یکی از عوامل مطرح در تاریخ انقلاب ایران است و به‌تنهایی توضیح‌دهنده انقلاب نیست. پژوهش‌های تاریخی و اجتماعی، در کنار بازار، به نقش گروه‌های مختلف اجتماعی، اعتصابات کارگری و کارمندی، نیروهای مذهبی، دانشجویان، روشنفکران و دیگر جریان‌های سیاسی نیز پرداخته‌اند.

مشخصات کتاب نقش بازار و بازاری‌ها در انقلاب ایران

در یک نگاه

راهنمای مطالعه

این کتاب مناسب شماست اگر…

• به تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در قرن چهاردهم شمسی علاقه دارید.
• می‌خواهید جایگاه بازار سنتی را در تحولات سیاسی ایران بررسی کنید.
• به رابطه میان اقتصاد، اصناف و سیاست علاقه‌مندید.
• درباره زمینه‌های اجتماعی و اقتصادی انقلاب ۱۳۵۷ مطالعه می‌کنید.
• به کتاب‌های قدیمی و نزدیک به زمان وقوع انقلاب ایران علاقه دارید.
• می‌خواهید یک روایت اولیه را با پژوهش‌های متأخر درباره نقش بازار مقایسه کنید.

درباره نویسنده

اطلاعات قابل اتکای در دسترس درباره زندگی و سوابق علمی محمد عتیق‌پور محدود است و منابع کتاب‌شناختی بیشتر خود اثر را ثبت کرده‌اند تا زندگی‌نامه نویسنده. از همین رو، نسبت دادن سوابق دانشگاهی یا آثار دیگر به او بدون منبع کافی قابل اتکا نیست.

آنچه درباره این اثر با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که کتاب در سال ۱۳۵۸ در فضای سیاسی بسیار نزدیک به انقلاب منتشر شده و موضوع آن نقش بازار و بازاریان در انقلاب ایران است. یک فهرست کتاب‌شناختی مستقل نیز کتاب را با همین عنوان و نام نویسنده، در ۱۳۵۸ و در ۱۳۵ صفحه ثبت کرده است.

کتاب‌های مشابه

چند نکته درباره کتاب نقش بازار و بازاری‌ها در انقلاب ایران

موضوع اصلی کتاب نقش بازار و بازاری‌ها در انقلاب ایران چیست؟

کتاب به رابطه بازار، بازاریان و تحولات سیاسی ایران می‌پردازد و تلاش می‌کند جایگاه اقتصادی و اجتماعی بازار را در روند منتهی به انقلاب ایران بررسی کند.

چرا بازار در مطالعه انقلاب ایران اهمیت دارد؟

بازار سنتی علاوه بر کارکرد اقتصادی، دارای شبکه‌های صنفی و اجتماعی گسترده‌ای بود. پژوهش‌های تاریخی درباره انقلاب به نقش اعتصاب‌ها، تعطیلی بازارها، ارتباط بازاریان با نیروهای مذهبی و ظرفیت مالی و ارتباطی این شبکه‌ها در سال‌های ۱۳۵۷ اشاره کرده‌اند. این نقش البته در کنار فعالیت و مشارکت دیگر گروه‌های اجتماعی قابل بررسی است.

کتاب را باید یک پژوهش بی‌طرف درباره انقلاب ایران دانست؟

بهتر است کتاب را در درجه نخست به‌عنوان اثری تاریخی متعلق به فضای فکری سال‌های نزدیک به انقلاب بخوانیم. فاصله زمانی اندک میان نگارش اثر و وقوع انقلاب باعث می‌شود مقایسه آن با پژوهش‌های بعدی و استفاده از منابع متنوع برای شکل دادن به تصویری گسترده‌تر از نقش بازار در انقلاب اهمیت داشته باشد.