کتاب زمان دست دوم (نشر چشمه)

معرفی کتاب زمان دست دوم

زمان دست دوم یکی از مهم‌ترین آثار سوتلانا آلکساندرونا الکسیویچ و روایتی گسترده از فروپاشی اتحاد شوروی و زندگی انسان‌هایی است که در فاصله میان جهان شوروی و روسیه پساشوروی گرفتار شده‌اند. این کتاب به جای آنکه تاریخ را از زبان رهبران، سیاستمداران و فرماندهان روایت کند، سراغ آدم‌های معمولی می‌رود؛ کسانی که خاطرات، امیدها، شکست‌ها و برداشت‌های شخصی خود را از پایان یک نظام و آغاز دوره‌ای تازه بازگو می‌کنند.

الکسیویچ در این اثر از شیوه‌ای استفاده می‌کند که در بسیاری از آثارش دیده می‌شود: کنار هم قرار دادن روایت‌ها و صداهای متعدد برای ساختن تصویری چندلایه از یک دوره تاریخی. نتیجه نه یک تاریخ رسمی و یکدست، بلکه مجموعه‌ای از خاطرات و تجربه‌های انسانی است که گاه با یکدیگر تفاوت دارند و حتی در تضاد قرار می‌گیرند.

کتاب در فاصله زمانی میان سال‌های ۱۹۹۱ تا ۲۰۱۲ شکل گرفته و تجربه‌های مردم عادی از فروپاشی شوروی، تغییرات اجتماعی و اقتصادی و زندگی در روسیه جدید را ثبت می‌کند. در این روایت‌ها، خاطره اتحاد شوروی، تجربه سرکوب و خشونت، احساس تعلق، آرمان‌های سیاسی، فقر، امید و حس از دست رفتن یک جهان قدیمی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

خلاصه کتاب

«زمان دست دوم» درباره جامعه‌ای است که یک نظام سیاسی بزرگ در آن فروپاشیده، اما گذشته به سادگی از زندگی مردم حذف نشده است. شخصیت‌های کتاب از تجربه‌های خود در دوران شوروی و سال‌های پس از فروپاشی سخن می‌گویند و از خلال این روایت‌ها، تصویری از زندگی روزمره و ذهنیت انسان‌های آن دوره شکل می‌گیرد.

یکی از ویژگی‌های مهم کتاب، حضور صداهای بسیار متفاوت است. برخی راویان گذشته شوروی را با حس نوستالژی به یاد می‌آورند و برخی دیگر خاطراتی تلخ از سرکوب، ترس و محرومیت دارند. عده‌ای از تغییرات پس از فروپاشی استقبال کرده‌اند و برخی دیگر آن دوره را با فقر، بی‌ثباتی و از دست رفتن جایگاه اجتماعی خود به یاد می‌آورند. الکسیویچ این صداها را در کنار هم قرار می‌دهد و قضاوت یک‌دست و ساده‌ای درباره تجربه تاریخی آنان ارائه نمی‌کند.

در این میان، مسئله فقط تغییر یک نظام سیاسی نیست. فروپاشی شوروی برای بسیاری از راویان به معنای فروپاشی بخشی از هویت و تصویری بود که از زندگی، کشور، آینده و حتی معنای جمعیِ «ما» داشتند. به همین دلیل، کتاب بارها به مسئله حافظه بازمی‌گردد: اینکه انسان‌ها چگونه گذشته خود را به یاد می‌آورند، چگونه آن را برای خود معنا می‌کنند و چگونه تجربه‌های شخصی با تاریخ رسمی تفاوت پیدا می‌کند.

عنوان کتاب نیز به همین وضعیت اشاره دارد؛ جهانی که گذشته آن هنوز در زندگی انسان‌های امروز حضور دارد، اما دیگر به شکل گذشته قابل بازگشت نیست. «زمان دست دوم» در نهایت بیش از آنکه صرفاً درباره پایان اتحاد شوروی باشد، درباره انسان‌هایی است که باید پس از پایان یک جهان، با خاطرات و بقایای آن زندگی کنند.

مشخصات کتاب

در یک نگاه

راهنمای مطالعه

بهتر است «زمان دست دوم» را مانند یک کتاب تاریخ خطی نخوانید. روایت‌ها متعلق به افراد مختلف‌اند و ممکن است برداشت آنها از یک دوره تاریخی کاملاً متفاوت باشد. ارزش کتاب تا حد زیادی در همین چندصدایی بودن آن است. هنگام مطالعه، توجه به تفاوت میان خاطره شخصی و روایت رسمی تاریخ می‌تواند لایه‌های بیشتری از اثر را آشکار کند.

این کتاب مناسب شماست اگر…

• به تاریخ اتحاد شوروی و فروپاشی آن علاقه دارید.
• تاریخ را از زاویه زندگی و تجربه انسان‌های عادی دنبال می‌کنید.
• به تاریخ شفاهی و روایت‌های مستند علاقه‌مندید.
• از کتاب‌هایی که مرز میان ادبیات، روزنامه‌نگاری و تاریخ را درهم می‌آمیزند استقبال می‌کنید.
• به موضوعاتی مانند حافظه جمعی، نوستالژی و تغییرات اجتماعی علاقه دارید.
• می‌خواهید درباره زندگی مردم پس از فروپاشی شوروی، فراتر از روایت‌های رسمی و سیاسی بخوانید.

درباره نویسنده

سوتلانا آلکساندرونا الکسیویچ نویسنده، روزنامه‌نگار و مستندساز بلاروسی است که در سال ۱۹۴۸ در ایوانو-فرانکیفسک متولد شد. او پس از تحصیل در رشته روزنامه‌نگاری، فعالیت خود را در مطبوعات آغاز کرد و به تدریج شیوه‌ای خاص برای ثبت تاریخ از طریق گفت‌وگو با شاهدان و انسان‌های عادی شکل داد.

آثار الکسیویچ اغلب به جای تمرکز بر قهرمانان رسمی تاریخ، به سراغ کسانی می‌روند که تجربه‌هایشان کمتر در روایت‌های رسمی دیده شده است. «چهره نازیبای جنگ» به تجربه زنان شوروی در جنگ جهانی دوم، «پسران رویین» به جنگ افغانستان و «نیایش چرنوبیل» به پیامدهای فاجعه چرنوبیل می‌پردازند. «زمان دست دوم» نیز آخرین اثر از چرخه بزرگ او با عنوان «صداهای آرمان‌شهر» است.

الکسیویچ در سال ۲۰۱۵ برنده جایزه نوبل ادبیات شد. آکادمی سوئد در توضیح این انتخاب بر ویژگی چندصدایی نوشته‌های او و توانایی‌اش در ثبت تجربه انسانی و رنج و شجاعت انسان‌ها تأکید کرد.

درباره این کتاب گفته‌اند

«تاریخ احساسات؛ تاریخ روح.»

توصیف آکادمی سوئد از شیوه ادبی الکسیویچ هنگام اعطای جایزه نوبل ادبیات.

کتاب‌های مشابه

چند نکته درباره کتاب زمان دست دوم

«زمان دست دوم» درباره چه دوره‌ای است؟

محور اصلی کتاب فروپاشی اتحاد شوروی و سال‌های پس از آن است. روایت‌های کتاب تجربه مردم را از دوره پایانی شوروی و شکل‌گیری روسیه پس از فروپاشی دنبال می‌کنند و مجموعه گفت‌وگوها در فاصله سال‌های ۱۹۹۱ تا ۲۰۱۲ شکل گرفته‌اند.

آیا «زمان دست دوم» یک کتاب تاریخ است؟

این کتاب تاریخ را به شیوه یک کتاب تاریخی معمول روایت نمی‌کند. الکسیویچ به جای روایت خطی رویدادها، از شهادت‌ها و خاطرات افراد استفاده می‌کند و از کنار هم قرار دادن این صداها، تصویری انسانی و چندلایه از یک دوره تاریخی می‌سازد.

چرا عنوان کتاب «زمان دست دوم» است؟

عنوان کتاب به جهانی اشاره دارد که پس از پایان یک دوره تاریخی بزرگ، همچنان با گذشته خود زندگی می‌کند. انسان‌هایی که در کتاب سخن می‌گویند، با خاطرات و ارزش‌های جهان شوروی زندگی کرده‌اند، اما اکنون در نظمی متفاوت قرار گرفته‌اند؛ بنابراین گذشته برای آنها نه کاملاً زنده است و نه کاملاً مرده.