کتاب دانشنامه بزرگ روش های آینده پژوهی (دوره دو جلدی)

معرفی کتاب دانشنامه بزرگ روش‌های آینده‌پژوهی

دانشنامه بزرگ روش‌های آینده‌پژوهی نوشته‌ی جروم سی. گلن (Jerome C. Glenn) و تئودور جی. گوردون (Theodore J. Gordon) اثری مرجع درباره‌ی روش‌ها و ابزارهایی است که برای مطالعه‌ی آینده، شناسایی روندها، بررسی سناریوهای احتمالی و تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت به کار می‌روند. این کتاب به جای آنکه آینده را به شکل یک پیش‌بینی قطعی در نظر بگیرد، مجموعه‌ای از روش‌های نظام‌مند را برای اندیشیدن درباره‌ی آینده‌های ممکن، محتمل و مطلوب معرفی می‌کند.

خلاصه کتاب دانشنامه بزرگ روش‌های آینده‌پژوهی

آینده‌پژوهی با پیشگویی تفاوت دارد. هدف اصلی آن این نیست که یک اتفاق مشخص را با قطعیت پیش‌بینی کند، بلکه می‌کوشد طیفی از آینده‌های ممکن را شناسایی کند و به انسان‌ها و سازمان‌ها کمک کند برای آنها آماده باشند. «دانشنامه بزرگ روش‌های آینده‌پژوهی» نیز بر همین اساس، مجموعه‌ای گسترده از روش‌های مورد استفاده در مطالعات آینده را معرفی و توضیح می‌دهد.

یکی از محورهای اصلی کتاب، شناسایی و تحلیل روندها است. روندهای جمعیتی، اقتصادی، اجتماعی، فناوری و سیاسی می‌توانند در شکل دادن به آینده نقش داشته باشند. آینده‌پژوه با بررسی این روندها تلاش می‌کند نیروهایی را که ممکن است مسیر آینده را تغییر دهند شناسایی کند.

موضوع مهم دیگر، عدم قطعیت است. آینده تنها ادامه‌ی خطی گذشته نیست و ممکن است در اثر تغییرات فناوری، تحولات اجتماعی، بحران‌های سیاسی، تصمیم‌های انسانی یا رویدادهای غیرمنتظره مسیرهای متفاوتی پیدا کند. به همین دلیل، آینده‌پژوهی به جای تمرکز بر یک آینده‌ی قطعی، معمولاً چند مسیر احتمالی را بررسی می‌کند.

یکی از ابزارهای شناخته‌شده در این حوزه، سناریونویسی است. در روش سناریو، پژوهشگر یا سازمان مجموعه‌ای از آینده‌های متفاوت را طراحی می‌کند تا پیامدهای هر مسیر و تصمیم‌های مناسب برای مواجهه با آنها را بررسی کند. سناریوها الزاماً پیش‌بینی آینده نیستند؛ آنها ابزارهایی برای بهتر فکر کردن درباره‌ی آینده‌اند.

کتاب همچنین با روش‌هایی سروکار دارد که بر قضاوت و دانش متخصصان تکیه می‌کنند. در بسیاری از مسائل آینده‌پژوهانه داده‌های تاریخی کافی وجود ندارد و بنابراین استفاده‌ی نظام‌مند از نظر کارشناسان اهمیت پیدا می‌کند. روش‌هایی مانند دلفی در همین زمینه کاربرد دارند و می‌توانند برای جمع‌آوری و ترکیب دیدگاه‌های متخصصان مورد استفاده قرار گیرند.

بخش دیگری از روش‌های آینده‌پژوهی به پایش فناوری و نوآوری مربوط می‌شود. فناوری‌های نوظهور می‌توانند در مدت کوتاهی ساختار بازارها، صنایع و حتی شیوه‌ی زندگی انسان‌ها را تغییر دهند. آینده‌پژوهی با بررسی فناوری‌های نوظهور و پیوند میان آنها، به شناسایی فرصت‌ها و تهدیدهای آینده کمک می‌کند.

از دیگر موضوعات مهم، تفکر سیستمی است. مسائل واقعی معمولاً از عوامل متعدد و مرتبط با یکدیگر تشکیل شده‌اند. تغییر در یک بخش از سیستم می‌تواند پیامدهایی در بخش‌های دیگر ایجاد کند. بنابراین، مطالعه‌ی آینده نیازمند توجه به روابط متقابل میان عوامل و پرهیز از نگاه تک‌بعدی است.

در کنار روش‌های کمی، کتاب به روش‌های کیفی و مشارکتی نیز توجه دارد. آینده‌ی جوامع فقط از طریق اعداد و داده‌های آماری قابل مطالعه نیست؛ ارزش‌ها، نگرش‌ها، تجربه‌های انسانی و دیدگاه گروه‌های مختلف نیز می‌توانند در شکل‌گیری آینده نقش داشته باشند.

اهمیت این اثر در گستردگی روش‌هایی است که در اختیار خواننده قرار می‌دهد. از روش‌های تحلیل روند و نظرخواهی از متخصصان گرفته تا سناریونویسی، مدل‌سازی، پایش فناوری و روش‌های مشارکتی، مجموعه‌ای از ابزارها در کتاب معرفی می‌شوند تا پژوهشگر بتواند متناسب با مسئله‌ی خود روش مناسب را انتخاب کند.

مشخصات کتاب دانشنامه بزرگ روش‌های آینده‌پژوهی

در یک نگاه

راهنمای مطالعه

این کتاب مناسب شماست اگر…

• به آینده‌پژوهی و روش‌های مطالعه‌ی آینده علاقه دارید.
• در حوزه‌ی برنامه‌ریزی راهبردی، سیاست‌گذاری یا مطالعات توسعه فعالیت می‌کنید.
• می‌خواهید با روش‌های مختلف سناریونویسی و تحلیل آینده آشنا شوید.
• به دنبال یک کتاب مرجع برای شناخت ابزارهای آینده‌پژوهی هستید.
• به تحلیل روندهای اجتماعی، اقتصادی و فناوری علاقه دارید.
• دانشجو یا پژوهشگر حوزه‌های آینده‌پژوهی، مدیریت، علوم اجتماعی یا مطالعات فناوری هستید.

درباره نویسندگان

جروم سی. گلن (Jerome C. Glenn) از چهره‌های شناخته‌شده در حوزه‌ی آینده‌پژوهی است و در فعالیت‌های مرتبط با مطالعات آینده، روش‌شناسی و تفکر بلندمدت نقش داشته است. او از بنیان‌گذاران و مدیران Millennium Project است؛ شبکه‌ای بین‌المللی که به بررسی چالش‌ها و آینده‌های جهانی می‌پردازد.

تئودور جی. گوردون (Theodore J. Gordon) نیز از پژوهشگران و متخصصان حوزه‌ی آینده‌پژوهی و توسعه‌ی روش‌های تحلیل آینده است. همکاری او با جروم گلن در تدوین مجموعه‌ای گسترده از روش‌های آینده‌پژوهی به شکل‌گیری این اثر مرجع انجامیده است.

درباره مترجمان

مرضیه کیقبادی و فرخنده ملکی‌فر مترجمان این نسخه‌ی فارسی هستند و ترجمه‌ی کتاب را برای خواننده‌ی فارسی‌زبان ارائه کرده‌اند. این اثر در سال 1393 توسط انتشارات تیسا منتشر شده است.

مهم‌ترین روش‌های آینده‌پژوهی در یک نگاه

کتاب‌های مشابه

چند نکته درباره دانشنامه بزرگ روش‌های آینده‌پژوهی

آیا آینده‌پژوهی همان پیش‌بینی آینده است؟

خیر. آینده‌پژوهی بیشتر به بررسی آینده‌های ممکن و محتمل و همچنین آینده‌های مطلوب می‌پردازد. هدف آن کمک به تصمیم‌گیری بهتر در شرایط عدم قطعیت است، نه ارائه‌ی یک پیشگویی قطعی درباره‌ی آنچه اتفاق خواهد افتاد.

چرا سناریوها در آینده‌پژوهی اهمیت دارند؟

سناریوها به ما کمک می‌کنند به جای وابستگی به یک پیش‌بینی، چند مسیر احتمالی را در نظر بگیریم. این کار به سازمان‌ها و افراد اجازه می‌دهد برای شرایط متفاوت آماده شوند و تصمیم‌هایی انعطاف‌پذیرتر بگیرند.

آیا کتاب برای استفاده‌ی عملی هم مناسب است؟

بله. بخش مهمی از ارزش کتاب در معرفی روش‌هایی است که می‌توان آنها را در پروژه‌های پژوهشی، برنامه‌ریزی راهبردی و مطالعات آینده به کار گرفت. با این حال، انتخاب روش مناسب به مسئله، داده‌های در دسترس و هدف مطالعه بستگی دارد.

وضعیت کیفی این نسخه

این نسخه چاپ اول سال 1393 انتشارات تیساست و در وضعیت کیفی عالی قرار دارد. کتاب با جلد گالینگور روکش‌دار، قطع رقعی و 960 صفحه منتشر شده و به دلیل حجم و ماهیت مرجع خود، برای کتابخانه‌ی شخصی یا پژوهشی گزینه‌ای قابل توجه است.