کتاب باقی مانده های آشویتس اثر جورجو آگامبن

معرفی کتاب باقی‌مانده‌های آشویتس

باقی‌مانده‌های آشویتس: بایگانی و شاهد (با عنوان اصلی Remnants of Auschwitz: The Witness and the Archive) اثر جورجو آگامبن و ترجمه‌ی مجتبی گل‌محمدی، یکی از اثرگذارترین و چالش‌برانگیزترین متون فلسفی و انتقادی دهه‌های اخیر درباره‌ی هولوکاست، شهادت و مرزهای انسانیت است. این اثر در حقیقت مجلد سوم از پروژه‌ی فکری بزرگ و شناخته‌شده‌ی آگامبن یعنی «هوموساکر» به شمار می‌رود.

آگامبن در این کتاب تلاش نمی‌کند واقعه‌ی تاریخی هولوکاست را صرفاً به‌عنوان یک فاجعه‌ی اخلاقی یا رخدادی در گذشته بازگو کند؛ بلکه برعکس، آشویتس را نقطه‌ی عطفی بنیادین در تاریخ غرب و تجلی عریان وضعیت اضطراری و «زیست‌سیاست» مدرن می‌داند. پرسش مرکزی کتاب این است: وقتی فاجعه مرزهای بیان و ادراک انسانی را در هم می‌شکند، مفهوم «شهادت دادن» چگونه ممکن می‌شود و چه کسی حقیقتاً می‌تواند شاهد واقعه باشد؟

این کتاب با نثری ژرف، مفهومی و آکنده از ارجاعات فلسفی، ادبی و تاریخی (از خوانش آثار پریمو لوی گرفته تا آرای بنجامین، هایدگر و کانت) نوشته شده و خواننده را وامی‌دارد تا مفاهیم بنیادین اخلاق، عدالت، شرم، و مرز میان انسان و ناانسان را از نو بازخوانی کند.

خلاصه کتاب باقی‌مانده‌های آشویتس

کتاب بر پایه‌ی تأملات تکان‌دهنده‌ی بازماندگان اردوگاه‌های مرگ نازی، به‌ویژه پریمو لوی (نویسنده و بازمانده‌ی ایتالیایی آشویتس)، بنا شده است. آگامبن از تمایز مشهوری آغاز می‌کند که لوی میان دو دسته از زندانیان مطرح کرده بود: «نجات‌یافتگان» و «غرق‌شدگان». از دیدگاه لوی و آگامبن، کسانی که زنده مانده‌اند و امروز لب به سخن می‌گشایند، شاهدان کامل نیستند؛ زیرا آن‌ها به قعر فاجعه سقوط نکردند. شاهدان واقعی، همان‌هایی هستند که کاملاً ویران شدند و هرگز بازنگشتند تا سخن بگویند.

در کانون تحلیل کتاب، چهره‌ی معمایی و رعب‌آور «مسلمان» (Der Muselmann) قرار دارد؛ اصطلاحی در زبان عامیانه‌ی اردوگاه برای زندانیانی که در اثر گرسنگی شدید، فرسودگی، و تحقیر مطلق، تمام واکنش‌های عاطفی، اراده و آگاهی انسانی خود را از دست داده بودند و چون سایه‌هایی متحرک در آستانه‌ی مرگ پرسه می‌زدند. آگامبن «مسلمان» را سرحدّ مطلق میان زیست انسانی و زیست حیوانی، یا مرز میان انسان و ناانسان می‌داند. پارادوکس هولناک شهادت درست در همین نقطه شکل می‌گیرد: «مسلمان» تنها کسی است که تمامیت هولناک اردوگاه را تجربه کرده، اما توان سخن گفتن ندارد؛ در نتیجه، هر شهادتی الزاماً شهادت دادن از جانب کسی است که خود ناتوان از سخن گفتن است.

آگامبن در فصول کتاب نشان می‌دهد که چگونه گفتمان‌های سنتی اخلاق و حقوق در برابر پدیده‌ی آشویتس زمین‌گیر و ناتوان می‌شوند. جنایات اردوگاه چنان مقیاسی از سلب انسانیت را رقم زدند که دادگاه‌ها و احکام حقوقی متعارف قادر به صورت‌بندی ماهیت آن نیستند. او با واسازی مفاهیمی مانند مسئولیت، گناه و شرم استدلال می‌کند که شرم نجات‌یافتگان از جنس شرم اخلاقی ساده نیست، بلکه احساس سلب هویت و مواجهه با برهنگی زیست بیولوژیک در غیاب هرگونه کرامت انسانی است.

نویسنده همچنین به نقد مفهوم «بایگانی» می‌پردازد. او میان آنچه گفته شده (زبان و بایگانی) و آنچه ناگفتنی مانده تفکیک قائل می‌شود و شهادت را نه صرفاً انتقال داده‌های تاریخی یا زبانی، بلکه گشودن فضایی برای شنیده شدن صدای خاموش‌شده‌ی «ناانسان» می‌داند. در نگرش آگامبن، آشویتس استثنایی موقت در تاریخ نیست، بلکه پرده‌برداری از وضعیتی است که در آن «حیات برهنه» تحت تسلط تام قدرت حاکم درمی‌آید؛ الگویی که خطرات آن همچنان جهان مدرن و زیست‌سیاست امروز را تهدید می‌کند.

مشخصات کتاب باقی‌مانده‌های آشویتس

در یک نگاه

راهنمای مطالعه

این کتاب مناسب شماست اگر…

• به آثار جورجو آگامبن و پیگیری مجموعه کتاب‌های پروژه‌ی هوموساکر علاقه دارید.
• می‌خواهید فراتر از روایت‌های تاریخی و احساسی، با تحلیلی فلسفی و تبارشناسانه از هولوکاست و اردوگاه‌ها روبه‌رو شوید.
• به مباحث حوزه‌ی زیست‌سیاست (Biopolitics)، نظریه‌ی قدرت و اندیشه‌های فوکو، بنیامین و آرنت علاقه‌مندید.
• پرسش از چیستی مرزهای زبان، امکان‌پذیری شهادت و وضعیت سوژه در بحران برایتان چالش‌برانگیز است.
• پژوهشگر یا دانشجوی فلسفه، علوم سیاسی، حقوق و مطالعات فرهنگی هستید.

درباره نویسنده

جورجو آگامبن (Giorgio Agamben) زاده‌ی ۱۹۴۲ در رم، فیلسوف برجسته‌ی معاصر ایتالیایی است که آثارش تأثیری بنیادین بر نظریه سیاسی، فلسفه قاره‌ای، زیبایی‌شناسی و حقوق گذاشته است. آگامبن در دانشگاه رم در رشته‌ی حقوق و فلسفه تحصیل کرد و پایان‌نامه‌ی خود را درباره‌ی اندیشه‌های سیاسی سیمون وی نوشت. او در سمینارهای مشهور مارتین هایدگر در فرانسه شرکت جست و بعدها ویراستار آثار والتر بنیامین در ایتالیا شد؛ دو متفکری که ردپای آن‌ها در تاروپود نظریات آگامبن آشکار است.

شهرت جهانی آگامبن بیش از هر چیز مدیون پروژه‌ی چندجلدی «هوموساکر» است؛ پروژه‌ای که با تکیه بر مفهوم روم باستان «هوموساکر» (انسانی که می‌توان او را بدون ارتکاب قتل کشت، اما شایسته‌ی قربانی شدن در راه خدایان نیست)، مفهوم حیات برهنه و سازوکارهای قدرت مدرن را کالبدشکافی می‌کند. آگامبن نشان می‌دهد که چگونه منطق اردوگاه و وضعیت اضطراری از حاشیه به هسته‌ی اصلی حکومت‌داری و سازوکار حقوقی در دوران مدرن تبدیل شده است. از دیگر آثار ترجمه‌شده‌ی او به فارسی می‌توان به «هوموساکر: قدرت حاکم و حیات برهنه»، «وضعیت استثنایی»، «پایان شعر» و «کودکی و تاریخ» اشاره کرد.

کتاب‌های مشابه

چند نکته درباره کتاب باقی‌مانده‌های آشویتس

جایگاه این کتاب در میان آثار جورجو آگامبن کجاست؟

این کتاب جلد سوم از مجموعه‌ی پرآوازه‌ی هوموساکر است. اگر در مجلد اول (قدرت حاکم و حیات برهنه) آگامبن به شالوده‌های حقوقی و سیاسی تمرکز دارد، در این مجلد به میدان اخلاق و شهادت گام می‌نهد تا پیامدهای انضمامی «حیات برهنه» را در قالب تجربه‌ی اردوگاه واکاوی کند.

مفهوم کلیدی «مسلمان» در کتاب به چه معناست؟

«مسلمان» تعبیری دردناک در لغت‌نامه‌ی اردوگاه آشویتس برای کسانی بود که به منتهاالیه استیصال، تباهی جسمانی و مرگ روح رسیده بودند. آگامبن با برجسته‌سازی این چهره، استدلال می‌کند که شاهد واقعی اردوگاه نه انسان بازمانده، بلکه همین پیکرِ از انسانیت‌تهی‌شده است؛ امری که کل مسئله‌ی شهادت و ادای دین به فاجعه را با بحران مواجه می‌سازد.

چرا خواندن این کتاب دشوار اما ضروری ارزیابی می‌شود؟

دشواری کتاب به استفاده‌ی نویسنده از اصطلاحات زبان‌شناسی، الهیات و فلسفه‌ی قاره‌ای برمی‌گردد. با این حال، ضروری بودن آن از این روست که کلیشه‌های رایج درباره‌ی هولوکاست را کنار می‌زند و هشدار می‌دهد که ساختار نهفته در آشویتس می‌تواند در هیئت‌های نوین زیست‌سیاسی دوباره بازتولید شود.

کیفیت ترجمه‌ی فارسی کتاب چگونه است؟

ترجمه‌ی مجتبی گل‌محمدی از سوی پژوهشگران و خوانندگان حوزه‌ی فلسفه، دقیق، وسواس‌گونه و وفادار به دستگاه واژگان مفهومی آگامبن ارزیابی شده و پانویس‌های روشنگری برای درک بهتر متن افزوده است.